Rydwany, pierwsze mobilne pojazdy bojowe, najprawdopodobniej pojawiły się w Mezopotamii w trzecim tysiącleciu p.n.e. Wysoce mobilny, dwukołowy rydwan wojenny, przewożący woźnicę i łucznika uzbrojonego w krótki łuk kompozytowy, zrewolucjonizował taktykę wojskową po 1700 roku p.n.e. Ta kosztowna broń rozprzestrzeniła się po całym Bliskim Wschodzie i przypuszcza się, że dotarła do Egiptu wraz z najeżdżającymi go Hyksosami. Rydwany dotarły następnie do Azji Mniejszej i Grecji, a około 1500 roku p.n.e. były już znane w Europie Północnej. Niniejsza książka omawia ewolucję rydwanu wojennego w ciągu całej epoki brązu, szczegółowo opisując jego konstrukcję, rozwój oraz historię bojową – w szczególności jego fundamentalną rolę w bitwie pod Kadeszem.
"Bronze Age War Chariots" autorstwa Nica Fieldsa, z ilustracjami Briana Delfa, to tom numer 119 serii Osprey "New Vanguard", wydany 10 stycznia 2006 roku. Seria "New Vanguard" poświęcona jest historii sprzętu bojowego: pojazdów, okrętów i uzbrojenia na przestrzeni wieków. Tom Fieldsa podejmuje jeden z najbardziej fascynujących tematów w historii wojskowości: narodziny i ewolucję pierwszego mobilnego systemu bojowego w dziejach ludzkości - dwukołowego wozu bojowego epoki brązu, który zrewolucjonizował taktykę wojenną na Bliskim Wschodzie, w Anatolii, Egipcie i Grecji.
Struktura książki jest tematyczno-chronologiczna i obejmuje pięć rozdziałów: projekt i rozwój wozu bojowego, warianty i użytkownicy, uzbrojenie i taktykę, historię operacyjną - ze szczególnym uwzględnieniem bitwy pod Kadesz - oraz komentarze do plansz barwnych, uzupełnione bibliografią i indeksem. Takie ujęcie pozwala czytelnikowi śledzić ewolucję konstrukcji od prymitywnych sumeryjskich wozów bojowych z III tysiąclecia p.n.e. - ciężkich, czterokołowych platform na zaprzęgu oślich - przez lekki, dwukołowy wóz bojowy, który po 1700 roku p.n.e. błyskawicznie rozprzestrzenił się z Mezopotamii na Egipt, Anatolię i Grecję mykeńską, aż po schyłkową fazę, gdy rydwan stał się raczej prestiżowym "pojazdem opancerzonym" dowożącym wojownika na pole walki niż samodzielną platformą bojową.
Pod względem merytorycznym Fields prowadzi narrację sprawnie i z wyraźną pasją. Opisuje zarówno aspekty techniczne - materiały stosowane do budowy wozów, ich wagę, wymiary i właściwości jezdne - jak i implikacje taktyczne, ekonomiczne i społeczne upowszechnienia rydwanu. Szczególne miejsce zajmuje bitwa pod Kadesz (ok. 1274 p.n.e.) jako najlepiej udokumentowane starcie tej epoki, w którym tysiące wozów bojowych Egipcjan Ramzesa II i Hetytów Muwatallisa II zmierzyły się w pierwszej w historii udokumentowanej bitwie flankowej. Fields pokazuje też, jak utrzymanie sił rydwanów - kosztowne, wymagające hodowli odpowiednich koni, wyspecjalizowanych rzemieślników i rozbudowanej logistyki - było przywilejem wyłącznie bogatych państw i klas rządzących, co miało głębokie skutki społeczne i polityczne. Recenzenci z "Choice" wyróżniali tom jako jeden z nielicznych w serii "New Vanguard", który wyróżnia się wnikliwością analizy na tle przystępnej narracji.
Przyjęcie książki było generalnie pozytywne, choć nie pozbawione istotnych zastrzeżeń. Recenzenci chwalili przystępność wywodu, jakość ilustracji i zwięzłe, lecz treściwe omówienie kluczowych kultur używających rydwanów: Sumerów, Egipcjan, Hetytów i Greków mykeńskich. Część czytelników wyrażała jednak poważniejsze wątpliwości co do rzetelności faktograficznej: Fields wywodzi genezę rydwanu z Mezopotamii jako rozwinięcie sumeryjskiego wozu bojowego, całkowicie pomijając wcześniejsze pochówki z rydwanami kultury Sintaszta na stepach Ukrainy i Kazachstanu, datowane radiowęglowo na ok. 4200 lat temu - czyli na wieki przed najwcześniejszymi świadectwami rydwanów na Bliskim Wschodzie. Inni recenzenci zwracali uwagę na skłonność autora do przedstawiania hipotez jako ustalonych faktów - co przy tak fragmentarycznej i spornej bazie źródłowej jest problemem metodologicznym wartym odnotowania.
Materiał wizualny Briana Delfa jest jednym z mocniejszych elementów publikacji. Delf, od 1972 roku pracujący jako freelancer i ilustrator dziesiątek książek wydanych w ponad 30 krajach, specjalizuje się w rekonstrukcjach technicznych i cutaway'ach. Jego plansze odtwarzają wygląd i konstrukcję wozów bojowych poszczególnych kultur - od sumeryjskich po mykeńskie - z charakterystyczną dbałością o detale techniczne. Ilustracje scen batalistycznych, w tym rekonstrukcja bitwy pod Kadesz, nadają narracji wymiar wizualny trudny do osiągnięcia samym tekstem i są przez recenzentów konsekwentnie oceniane jako wyróżnik tomu.
Dr Nic Fields to autor o wyjątkowo różnorodnej biografii: zaczął karierę jako biochemik, przez siedem lat służył w Royal Marines, po czym wrócił na uczelnię i ukończył studia licencjackie oraz doktorat z historii starożytnej na Uniwersytecie w Newcastle. Był zastępcą dyrektora Brytyjskiej Szkoły Archeologii w Atenach oraz wykładowcą historii starożytnej na Uniwersytecie w Edynburgu, a następnie przeszedł na pozycję niezależnego autora i badacza. To połączenie wojskowego doświadczenia praktycznego z solidnym warsztatem akademickim nadaje jego pracom charakterystyczny dwugłos - żołnierza i historyka jednocześnie - który recenzenci odnotowują jako zaletę narracji o historii wojskowości starożytnej.
Ograniczenia publikacji są poważniejsze niż w przeciętnym tomie serii. Pominięcie tradycji stepowej - czyli najstarszych znanych pochówków z rydwanami - jako alternatywnej hipotezy genezy wozu bojowego jest błędem nie do końca usprawiedliwionym datą wydania (2006), gdyż wyniki datowania z Sintaszty były już wtedy znane i dyskutowane w literaturze specjalistycznej. Skromna objętość 48 stron wymusza jeszcze bardziej radykalną selekcję materiału: rydwany asyryjskie, perskie i chińskie są nieobecne lub zaledwie wzmiankowane, a schyłek epoki rydwanów po najazdach Ludów Morza i pojawieniu się kawalerii traktowany jest zdawkowo.
Podsumowując, "Bronze Age War Chariots" to przystępne i bogato ilustrowane wprowadzenie do tematu, które spełnia swoją rolę jako punkt wyjścia dla czytelnika stawiającego pierwsze kroki w historii wojskowości epoki brązu. Fields pisze żywo i kompetentnie, a ilustracje Delfa stanowią prawdziwą wartość dodaną. Zastrzeżenia co do pominięcia stepowej genezy rydwanu i skłonności do traktowania hipotez jako pewników sprawiają jednak, że pozycja ta powinna być traktowana jako przystępne wprowadzenie, a nie wyczerpujące opracowanie - i uzupełniana lekturą bardziej szczegółowych prac specjalistycznych, szczególnie w kwestiach spornych dotyczących najwcześniejszej historii tego wynalazku.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder
