Zorndorf jest jedną z tych bitew wojny siedmioletniej, które w literaturze anglojęzycznej długo pozostawały na uboczu. Seria Osprey Campaign, do której należy tomik nr 125, omawiała już Kolin, Rossbach i Leuthen. Zorndorf, krwawe starcie Fryderyka II z armią rosyjską 25 sierpnia 1758 roku, był zaniedowany. Simon Millar, wcześniej autor tomu o Kolinie i były oficer brytyjski (służył w Irish Guards), wypełnia tę lukę, a pewien czytelnik określił książkę jako jedyną anglojęzyczną pozycję poświęconą tej bitwie. To najmocniejszy argument za sięgnięciem po nią, choć sam nie przesądza o jakości.
Konstrukcja tomu jest zgodna z serią, a spis treści dobrze pokazuje jego proporcje: po rozdziałach o genezie kampanii, chronologii, dowódcach i armiach następują opis marszu ku Zorndorfowi, rozkłady bojowe, sama bitwa, skutki oraz przegląd pola bitwy dzisiaj. Takie ułożenie sprawdza się w praktyce. Millar nie wrzuca czytelnika od razu w środek walki, tylko osadza ją w szerszym kontekście kampanii 1758 roku. Fermor wkroczył do Prus Wschodnich, Rosjanie oblegli Kostrzyn, a Fryderyk, początkowo lekceważący przeciwnika, przeprawił się przez Odrę i zagroził rosyjskim liniom zaopatrzenia. To dobry zabieg, bo bez niego Zorndorf wyglądałby jak izolowane starcie, a nie kulminacja manewru strategicznego.
Największą zaletą książki jest przejrzystość. Recenzent z Goodreads zauważa, że bitwa jest z natury trudna do opisania, bo, jak przyznaje sam autor, niejasne jest, co działo się na polu bitwy, zarówno dla ówczesnych generałów, jak i dla współczesnych historyków. W tych warunkach uczciwe przyznanie się do luk źródłowych zasługuje na uznanie. Zorndorf był chaotyczny: zlokalizowane w terenie przełamania, wzajemne wyparcie skrzydeł, kawaleria wchodząca w rozstrój po obu stronach. Skoro sam autor nie próbuje udawać pewności tam, gdzie jej nie ma, czytelnik może ufać reszcie narracji. Mapy i opis manewrów oceniono jako łatwe do śledzenia, co w przypadku tak splątanej bitwy jest istotną rekomendacją.
Słabsze strony dotyczą przede wszystkim tła. Krytyczne uwagi czytelników są zgodne: Sean Chick zarzucił książce mniej zwartą narrację niż oczekiwano i luki, np. bardzo skromne omówienie armii pruskiej w czasie bitwy, a inny recenzent uznał opisy stron przed bitwą za nieco niedostateczne. Trzeci dodaje, że autor zakłada u odbiorcy znajomość sposobu walki obu armii z innych prac. Te zastrzeżenia uważam za uzasadnione. Rozdział o armiach w tomiku o 96 stronach nie może rozwinąć się szeroko, lecz akurat tutaj rozumienie różnic między pruską doktryną liniową a rosyjską, opartą na głębokich formacjach i silnej artylerii, decyduje o interpretacji przebiegu bitwy. Czytelnik bez wstępnego przygotowania może więc odczuć niedosyt. To wada wyraźna, choć nie dyskwalifikująca.
Wartość merytoryczna książki tkwi też w tym, jak przedstawia ona zmianę perspektywy Fryderyka. Opis wydawcy kładzie nacisk na to, że Rosjanie stracili prawie połowę armii, ale Fryderyk zmienił zasadniczo zdanie o ich wojsku. Jest to wątek, który wyróżnia Zorndorf spośród innych bitew króla. Nie chodzi o klasyczne zwycięstwo manewrowe, lecz o starcie z przeciwnikiem, który nie ustępował mimo strat. Millar słusznie odczytuje to jako punkt zwrotny w postrzeganiu armii Elżbiety i dobrze uzasadnia, że to nie Kolin, lecz właśnie 1758 rok pokazał Prusom, że Rosja jest przeciwnikiem poważnym.
Oprawa graficzna to solidna, choć nie wybitna strona tomu. Według danych wydawcy książka zawiera 68 ilustracji czarno-białych i 27 kolorowych, a Adam Hook dostarcza tradycyjnych dla serii widoków bitewnych i planów w perspektywie lotu ptaka. Hook jest rzemieślnikiem pewnym i jego rekonstrukcje mundurów oraz formacji dobrze uzupełniają tekst, zwłaszcza dla osób zajmujących się modelarstwem i wargamingiem, na których często celuje ta seria. Nie ma tu jednak spektakularnych planów, które podnosiłyby książkę ponad standard Campaign. Ostatni rozdział, przewodnik po dzisiejszym polu bitwy, ma wartość praktyczną, choć pole Zorndorfu (dzisiejsze Sarbinowo w Polsce) jest dla przeciętnego turysty trudno dostępne i mało zachowane.
Ogólna ocena czytelników jest umiarkowanie pozytywna. Na Goodreads na 2026 r. średnia wynosi 3,81 z 16 ocen, a na Amazon.ca 4,9 na 5 przy 22 ocenach. Rozbieżność pokazuje typowy problem takich zestawień: mała próba i różny profil odbiorców. Zdecydowanie warto jednak odnotować, że nawet krytycy uznają tomik za przydatny i przystępny.
Podsumowując, "Zorndorf 1758" to książka, którą polecam czytelnikowi już mniej więcej zorientowanemu w wojnie siedmioletniej, szukającemu zwięzłego i jasnego opisu kampanii oraz samej bitwy. Nie zastąpi monografii ani nie zbuduje pełnego obrazu armii rosyjskiej i pruskiej, lecz w swojej formule robi to, co obiecuje, i to w temacie, o którym po angielsku prawie nic innego nie napisano. Ocena: solidne cztery na sześć punktów, z zastrzeżeniem, że dla początkujących lepszy będzie wcześniejszy kontakt z ogólnym opracowaniem tej wojny.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com