Kiedy sięga się po pozycję z serii Osprey Campaign, trzeba od razu przyjąć właściwą miarę oceny - nie jest to monografia naukowa, lecz gatunkowo określony produkt: 96 stron, format kieszonkowy, obrazki, mapy, tabelaryczne zestawienia sił. W tych ramach Zaloga radzi sobie znakomicie, bo dysponuje czymś, czego wielu autorów tej serii nie ma - realną znajomością źródeł polskich. Autor prowadził badania archiwalne na Uniwersytecie Jagiellońskim jeszcze w latach siedemdziesiątych, a niniejszy tom jest w istocie skondensowaną wersją jego znacznie obszerniejszej pracy "The Polish Campaign 1939" z 1985 roku, napisanej wspólnie z Victorem Madejem. To rodowód, który czuć - książka ma rzadką w tej serii cechę: autor wie więcej, niż mógł tu zmieścić, i to widać w gęstości argumentacji, a nie w liczbie stron.
Największą wartością tomu jest konsekwentne demontowanie mitów narosłych wokół kampanii wrześniowej, a Zaloga robi to z chirurgiczną precyzją, a nie publicystycznym zapałem. Najbardziej znany przykład - legenda o polskiej kawalerii szarżującej z szablami na niemieckie czołgi - zostaje tu wyjaśniony genetycznie: autor pokazuje, skąd wzięła się ta opowieść (starcie pod Krojantami i sposób, w jaki niemiecka propaganda przetworzyła je na potrzeby własnej narracji), zamiast po prostu deklaratywnie ją odrzucić. Podobnie traktuje mit o zniszczeniu polskiego lotnictwa "na ziemi w pierwszym dniu wojny" - wykazuje, że znaczna część maszyn przetrwała pierwsze uderzenie i operowała przez cały miesiąc kampanii, mimo technologicznej przewagi Luftwaffe. To jest realna wartość poznawcza tej książki: nie tyle opowiada historię od nowa, ile prostuje konkretne, wciąż powtarzane nieścisłości, opierając się na materiale źródłowym, a nie na anegdocie.
Struktura tomu jest typowa dla serii i akurat tutaj działa na korzyść książki. Po krótkim wstępie, sekcji o genezie kampanii i chronologii następują trzy rozdziały - dowódcy stron, plany stron, siły zbrojne stron - które zajmują niemal jedną czwartą objętości. To dużo jak na 96 stron, ale uzasadnione: dopiero na tym tle jasne staje się, że polska armia wcale nie była technologicznym anachronizmem, jak sugeruje popularny obraz kampanii. Zaloga przywołuje fakt, który wielu czytelników zaskakuje - Polska dysponowała we wrześniu 1939 roku liczniejszym parkiem czołgowym niż ówczesna armia amerykańska. To nie jest efektowna ciekawostka wrzucona dla kontrastu, lecz argument spójny z główną tezą książki: klęska Polski wynikała nie z zacofania, lecz z dysproporcji skali i z decyzji strategicznych - w tym z przyjętej z przyczyn politycznych (presja Francji i Wielkiej Brytanii) obrony "do przodu", blisko granicy, zamiast na liniach naturalnych przeszkód w głębi kraju. Główna część książki - opis walk granicznych, przełamań, oblężenia Warszawy i wreszcie sowieckiej inwazji z 17 września - jest prowadzona sprawnie i bez zbędnej narracyjnej ornamentyki, choć siłą rzeczy epizodycznie: przy takim metrażu nie ma miejsca na rozbudowane opisy pojedynczych starć, a czytelnik szukający szczegółowej taktyki na poziomie dywizji będzie musiał sięgnąć gdzie indziej.
Jest to też miejsce, w którym ujawnia się główne ograniczenie tomu - proporcje wewnętrzne bywają nierówne. Sekcja poświęcona agresji sowieckiej, mimo że stanowi integralną i formalnie równoprawną część kampanii, potraktowana jest zauważalnie skrótowo w stosunku do jej znaczenia dla losów Polski, a niektórzy recenzenci słusznie zwracają uwagę, że postać Piłsudskiego pojawia się w kontekście, który sugeruje jego wpływ na decyzje 1939 roku, mimo że marszałek zmarł cztery lata wcześniej - to drobny, ale symptomatyczny ślad kompresji materiału, gdzie chęć osadzenia kampanii w szerszym kontekście historycznym koliduje z ograniczoną przestrzenią. Wartościowym doprecyzowaniem, które Zaloga wprowadza niemal mimochodem, jest teza, że sam obraz blitzkriegu jako skoordynowanego ataku pancerno-lotniczego, tak silnie kojarzony właśnie z Polską, w rzeczywistości ukształtował się dopiero podczas kampanii francuskiej wiosną 1940 roku - we wrześniu 1939 roku wciąż był to model w fazie testowej, nie w pełni dojrzałej realizacji. To rozróżnienie samo w sobie jest warte całej lektury, bo koryguje powszechne uproszczenie funkcjonujące nawet w poważniejszych opracowaniach popularnych.
Strona ilustracyjna - mapy i barwne plansze Howarda Gerrarda - utrzymuje standard serii: to solidna, funkcjonalna oprawa graficzna, a nie osobny walor artystyczny, choć akurat plansze bitewne dobrze oddają kontrast uzbrojenia obu stron, co wspiera argumentację tekstu, a nie tylko go ilustruje dekoracyjnie. W recepcji czytelniczej książka funkcjonuje konsekwentnie jako "solidne wprowadzenie" - określenie powtarzające się w opiniach na Goodreads i Amazon niemal jak refren - co jest oceną trafną, ale też ograniczającą: to pozycja dla kogoś, kto zaczyna zgłębiać temat, nie dla kogoś, kto szuka w niej ostatniego słowa. Jako punkt wejścia w temat kampanii wrześniowej dla anglojęzycznego czytelnika - a to był deklarowany cel autora - tom spełnia zadanie bez zastrzeżeń; jako samodzielna analiza kampanii ustępuje miejsca zarówno wcześniejszej, obszerniejszej pracy samego Zalogi, jak i późniejszym opracowaniom Forczyka czy Moorhouse'a, które mogą sobie pozwolić na to, na co ten format po prostu nie ma miejsca.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com