Pozycja numer 98 w serii Osprey Campaign, wydana w 2001 roku, to praca zbiorowa dwóch autorów - Davida Nicolle'a, znanego brytyjskiego historyka wojskowości islamu i średniowiecza, oraz Wiaczesława Szpakowskiego, rosyjskiego historyka z Penzy, który w tym tytule zadebiutował jako współpracownik Osprey. Stronę graficzną, jak zwykle w tej serii, zapewnił Wiktor Korołkow, malarz specjalizujący się w rekonstrukcjach batalistycznych. Ten podział pracy widać w samej książce: partie dotyczące kontekstu mongolskiego noszą rękę Nicolle'a, a fragmenty poświęcone stronie ruskiej i połowieckiej wyraźnie korzystają z rosyjskojęzycznej bazy źródłowej Szpakowskiego - i to połączenie perspektyw jest, moim zdaniem, największym atutem tej pozycji, bo rzadko w anglojęzycznej literaturze popularnej trafia się na tak wyważone ujęcie obu stron konfliktu.
Układ książki jest typowy dla serii i obejmuje kolejno: Origins of the Campaign, Chronology, Opposing Commanders, Opposing Armies, Opposing Plans, Reconnaissance in Force, The Battle, Aftermath, Bibliography, The Battlefield Today oraz Index. Ten szkielet sprawdza się dobrze w większości tomów Osprey, ale w przypadku Kałki ujawnia słabość samego tematu - kampania z 1221-1223 roku była w istocie rajdem rozpoznawczym korpusu Subedeja i Dżebego, a nie w pełni rozwiniętą kampanią wojenną, więc rozdziały "Opposing Plans" czy "Reconnaissance in Force" muszą operować dużą ilością domysłów tam, gdzie źródła po prostu milczą. Autorzy uczciwie to sygnalizują, ale efektem jest książka, która najmocniejsza jest w częściach opisowo-kontekstowych, a najsłabsza tam, gdzie seria Campaign zwykle błyszczy najbardziej, czyli w rekonstrukcji samej bitwy.
Rozdział poświęcony bitwie nad Kałką jest bowiem zaskakująco krótki jak na książkę, która wzięła tę bitwę na tytuł. Wynika to częściowo ze stanu źródeł - latopisy ruskie i relacje perskie różnią się co do liczebności wojsk, przebiegu starcia i nawet dokładnej lokalizacji rzeki - ale autorzy nie zawsze konfrontują te rozbieżności wprost, co czytelnik szukający analizy źródłoznawczej odczuje jako niedosyt. Podobny zarzut pojawia się w recenzjach czytelniczych na Goodreads, gdzie jeden z recenzentów zauważył, że książce brakuje dyskusji nad samymi źródłami dotyczącymi bitwy oraz że kwestia liczebności armii pozostaje praktycznie nierozstrzygnięta, mimo że to właśnie ta niepewność decyduje o interpretacji całego starcia. Zgadzam się z tą oceną - Nicolle i Szpakowski przedstawiają liczby, ale traktują je bardziej jako ilustrację niż jako problem badawczy wymagający argumentacji.
Mocniejszą stroną tomu jest część poświęcona uzbrojeniu, taktyce i strukturze dowodzenia obu armii - tu Nicolle porusza się po znanym sobie gruncie i daje precyzyjny, dobrze udokumentowany przegląd mongolskiej organizacji dziesiętnej, uzbrojenia łuczników konnych oraz specyfiki ruskiej drużyny książęcej i sprzymierzonych z Rusią Połowców. To fragmenty, w których autorska erudycja przekłada się bezpośrednio na wartość poznawczą książki, i to one, a nie sama relacja bitewna, stanowią jej rdzeń merytoryczny.
Ilustracje Korołkowa utrzymują standard serii - trzy rozkładówki batalistyczne są dynamiczne i osadzone w realiach uzbrojenia XIII wieku, choć nie należą do najbardziej pamiętnych w dorobku artysty, jeśli porównać je z jego pracami dla innych tomów Osprey poświęconych Rusi i stepowi. Mapy i diagramy taktyczne spełniają swoją funkcję informacyjną, ale w kluczowym momencie - rekonstrukcji manewru okrążającego nad samą Kałką - są raczej schematyczne niż szczegółowe, co ponownie odbija się na jakości partii bitewnej.
Rozdział "Aftermath" bywa krytykowany przez czytelników jako zbyt lakoniczny wobec wagi wydarzeń - bitwa nad Kałką była wszak preludium do właściwego podboju mongolskiego z lat 1237-1240, a książka poświęca temu przejściu stosunkowo niewiele miejsca, kwitując je kilkoma akapitami zamiast pełniejszej analizy politycznych konsekwencji dla rozdrobnionej Rusi. To decyzja edytorska zrozumiała w ramach limitu 96 stron serii, ale osłabia całościową wymowę książki jako studium kampanii, a nie tylko pojedynczej bitwy.
Jako wprowadzenie do tematu inwazji mongolskiej na Ruś książka sprawdza się dobrze i bywa polecana właśnie w tej roli - jeden z recenzentów blogowych określił ją wprost jako lekturę zalecaną na start dla zainteresowanych najazdami mongolskimi na Ruś. Zgadzam się z tą rekomendacją, choć z zastrzeżeniem: to pozycja dla czytelnika, który chce zrozumieć kontekst i strony konfliktu, a nie dla kogoś szukającego drobiazgowej rekonstrukcji taktycznej samej bitwy - tej drugiej książka po prostu nie dostarcza w stopniu, jaki sugeruje jej tytuł.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com