Bussaco 1810: Wellington Defeats Napoleon's Marshals to pozycja numer 97 w serii Osprey Campaign, wydana po raz pierwszy w 2001 roku, licząca 96 stron i będąca drugą częścią trylogii René Chartranda poświęconej portugalskiej fazie wojny na Półwyspie Iberyjskim - po tomie o Vimeiro 1808, a przed późniejszym Fuentes de Oñoro. Już sam ten fakt jest istotny dla oceny książki: to nie jest pozycja samodzielna, lecz ogniwo większej narracji, i czytelnik sięgający po nią bez znajomości poprzedniego tomu może odczuwać pewien niedosyt kontekstu, zwłaszcza w partiach dotyczących wcześniejszych kampanii portugalskich. Chartrand jest jednym z najbardziej doświadczonych autorów Ospreya - napisał ich kilkadziesiąt - i ta wprawa jest w tekście wyraźnie widoczna: proza jest sprawna, dobrze zorganizowana i pozbawiona zbędnego balastu, choć miejscami zbyt telegraficzna, by satysfakcjonować czytelnika oczekującego pogłębionej analizy.
Struktura książki jest typowa dla serii i obejmuje kolejno: genezę kampanii, chronologię wydarzeń, portrety dowódców, opis obu armii, plany stron, inwazję Masseny na północną Portugalię, oblężenie Almeidy, działania obronne Wellingtona, samą bitwę pod Bussaco, jej następstwa oraz przewodnik po polu bitwy dzisiaj. To rozplanowanie sprawdza się dobrze jako narzędzie porządkujące, ale ujawnia też słabość typową dla całej serii Campaign - rozdziały poświęcone dowódcom i armiom są esencjonalne niemal do bólu, zakładając, że czytelnik ma już gdzie indziej zdobytą wiedzę o organizacji armii brytyjskiej, portugalskiej i francuskiej. Szczególnie razi potraktowanie marszałka Massény, który - mimo że to jego decyzje determinują cały przebieg kampanii - otrzymuje portret niemal formalny, niewspółmierny do wagi jego roli w wydarzeniach 1810 roku.
Największą wartością merytoryczną tomu jest proporcja, jaką Chartrand nadaje poszczególnym fazom kampanii: ponad połowa książki dotyczy nie samej bitwy, lecz drogi do niej - oblężeń twierdz granicznych Ciudad Rodrigo i Almeidy oraz starcia Dywizji Lekkiej Craufurda z VI Korpusem Neya nad rzeką Côa, któremu autor poświęca odrębny, rozbudowany rozdział. Ta decyzja kompozycyjna jest trafna, ponieważ to właśnie w tych epizodach rozstrzygało się tempo francuskiej ofensywy i stan psychiczny obu armii przed starciem na grzbiecie Bussaco, a jednocześnie epizody te są znacznie słabiej znane niż sama bitwa, więc ich szczegółowe omówienie realnie poszerza wiedzę czytelnika, zamiast powielać powszechnie dostępne ustalenia.
Sama bitwa - starcie, w którym francuskie natarcia zostały odparte kosztem około 4500 zabitych i rannych wobec niespełna 1300 strat alianckich - opisana jest rzeczowo i z dobrym wyczuciem taktycznego detalu, choć bez efektownej dramaturgii, jaką niektórzy autorzy serii wprowadzają do opisów walk. Chartrand kładzie nacisk na aspekt, który czyni Bussaco wydarzeniem szczególnym w historii wojen napoleońskich: był to chrzest bojowy zreorganizowanej armii portugalskiej, i autor konsekwentnie podkreśla, że jej postawa okazała się lepsza, niż ktokolwiek - łącznie z samym Wellingtonem - śmiał zakładać. To słuszne przesunięcie akcentu, bo wiele popularnych opracowań tej kampanii traktuje wojska portugalskie marginalnie, sprowadzając je do tła dla działań brytyjskich.
Wartym odnotowania elementem książki jest również omówienie budowy Linii Torres Vedras, gigantycznego systemu fortyfikacji broniących dostępu do Lizbony - Chartrand trafnie sygnalizuje jego znaczenie strategiczne, choć z racji ograniczeń formatu nie może poświęcić mu tyle miejsca, ile temat zasługuje, i czytelnik zainteresowany inżynierią wojskową będzie musiał sięgnąć po inne źródła.
Ilustracje Patrice’a Courcelle’a, samouka specjalizującego się w malarstwie batalistycznym, należą do mocniejszych stron wydania - sceny bitewne są dynamiczne i wiarygodne w warstwie umundurowania i uzbrojenia, co dla miłośników rekonstrukcji historycznej i modelarzy stanowi realną wartość dodaną, niezależną od tekstu. Mapy operacyjne są czytelne, choć ich liczba pozostaje typowo skromna dla formatu 96-stronicowego zeszytu.
Recenzje dostępne w sieci, między innymi na Amazonie, są zgodne co do ogólnej oceny: to solidna, rzemieślniczo dopracowana pozycja w serii Campaign, doceniana za proporcje poświęcone fazie przygotowawczej kampanii, ale krytykowana za zbyt lakoniczne potraktowanie sekcji dowódców i armii oraz za wspomniane spłycenie postaci Massény. Ta zbieżność opinii wydaje się uzasadniona - książka rzeczywiście najlepiej sprawdza się jako uzupełnienie szerszej wiedzy o kampanii portugalskiej, nie zaś jako punkt wyjścia dla kogoś, kto o wojnie półwyspowej nie wie jeszcze nic. Dla czytelnika już zorientowanego w temacie jest to jednak lektura warta polecenia: zwięzła, dobrze udokumentowana i honorująca wkład armii portugalskiej w sposób, jakiego wiele popularnych opracowań tej kampanii nie oferuje.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com