Operacja "Compass", przeprowadzona na przełomie 1940 i 1941 roku, stanowi fascynujący przykład tego, jak elastyczność taktyczna i inicjatywa mogą przełamać pozorną równowagę sił. W książce "Operation Compass 1940: Wavell's Whirlwind Offensive", będącej 73. tomem cenionej serii "Campaign" wydawnictwa Osprey, Jon Latimer podejmuje się zrekonstruowania tego przełomowego etapu kampanii pustynnej. Oceniam tę pozycję jako niezwykle udaną syntezę, która z powodzeniem unika pułapki taniego tryumfalizmu. Latimerowi udaje się zachować analityczny dystans, dostarczając czytelnikowi rzetelnego obrazu brawurowego zwycięstwa sił brytyjskich i Wspólnoty nad znacznie liczniejszymi wojskami włoskimi, co czyni tę książkę wartościowym i trzeźwym punktem odniesienia dla każdego badacza wojny na pustyni.
Struktura publikacji, oparta na standardowych dla serii rozdziałach takich jak "Origins of the Campaign" czy "Opposing Commanders", sprzyja klarownemu zrozumieniu tła konfliktu. Latimer zasługuje na wyraźne uznanie za obiektywne i pozbawione uprzedzeń zarysowanie specyfiki obu walczących stron. Zamiast powielać utrwalone stereotypy o całkowitej bezradności armii włoskiej, autor wnikliwie analizuje zarówno ich potencjał, jak i fatalne błędy w doktrynie, logistyce oraz dowodzeniu, które ostatecznie przesądziły o klęsce. Szczególnie cenna jest analiza "Opposing Forces", w której autor obiektywnie wskazuje na przewagę brytyjskich czołgów piechoty Matilda nad włoskim sprzętem, jednocześnie nie ignorując problemów własnych sił z brakami w zaopatrzeniu. Doskonałym uzupełnieniem tej warstwy są ilustracje Jima Lauriera, które w technicznie precyzyjny sposób oddają unikalną specyfikę umundurowania i uzbrojenia na pustynnym teatrze działań, unikając przy tym zbędnego efektciarstwa i podnosząc merytoryczny walor edukacyjny publikacji.
Sercem książki są rozdziały "The Campaign" oraz "The Battle", w których narracja nabiera tempa, a autor przechodzi do szczegółowej analizy samej rozgrywki taktycznej. Latimer sprawnie rekonstruuje dynamikę ofensywy, pokazując, jak zaplanowany początkowo jako zaledwie pięciodniowy rajd, przekształcił się w 500-milową operację, która doprowadziła do zniszczenia dziewięciu dywizji włoskich i wzięcia do niewoli 130 000 żołnierzy. Autor bez zbędnego dramatyzmu, opierając się na twardych danych, analizuje kluczowe momenty, takie jak bitwa pod Beda Fomm. Autor trafnie wskazuje, że sukces nie opierał się na przytłaczającej sile ognia, lecz na mobilności i elastyczności tak zwanych "Jock Columns", które potrafiły błyskawicznie reagować na zmiany na polu walki. Jak słusznie zauważają recenzenci, 95-stronicowy format książki pozwala autorowi na przedstawienie "zwięzłej, ale bardzo przystępnej relacji z pierwszej wielkiej bitwy w kampanii pustynnej". To podejście, oparte na faktach i pozbawione emocjonalnego patosu, stanowi największy atut publikacji, pozwalając czytelnikowi zrozumieć, że sukces 7. Dywizji Pancernej nie był dziełem przypadku, lecz wynikiem doskonałego planowania i adaptacji do warunków pustynnych.
Oczywiście, ramy serii Osprey wymuszają pewne kompromisy natury merytorycznej, czego autor jest w pełni świadomy. Czytelnik poszukujący dogłębnej analizy archiwalnej, szczegółowych raportów logistycznych czy zawiłości wywiadu radiowego, może odczuć pewien niedosyt. Należy jednak ocenić to jako świadomy i słuszny zabieg edytorski, a nie wadę samej książki. Latimer w mistrzowski sposób zarządza dostępną przestrzenią, rezygnując z mikrohistorii na rzecz spójnego, operacyjnego przeglądu całości zmagań. Zamiast gubić się w szczegółach, skupia się na kluczowych manewrach i decyzjach dowódców, takich jak Richard O'Connor czy Archibald Wavell. Autor słusznie podkreśla, że choć operacja ta nie zakończyła wojny w Afryce, to na trwałe zmieniła myślenie alianckich dowódców o potencjale wojny zmechanizowanej na wielkich przestrzeniach. Rozdział "Aftermath" oraz "The Battlefield Today" zwięźle i rzeczowo podsumowują polityczne konsekwencje bitwy oraz współczesny stan pól bitewnych, zamykając narrację w sposób satysfakcjonujący i logicznie uzasadniony, co w przypadku tak skomplikowanego tematu jest niewątpliwym sukcesem.
Podsumowując, "Operation Compass 1940: Wavell's Whirlwind Offensive" to pozycja solidna, wyważona i bardzo czytelna, zasługująca na uwagę każdego zainteresowanego historią II wojny światowej. Jon Latimer, wspierany doskonałymi, technicznymi ilustracjami Jima Lauriera, dostarcza entuzjastom historii wojskowej kompaktowego, ale niezwykle gęstego informacyjnie opracowania jednej z najważniejszych, a często przyćmiewanych przez późniejsze działania Rommla, kampanii afrykańskich. Książka ta z powodzeniem demistyfikuje przebieg walk, zastępując utrwalone mity chłodną analizą taktyczną i operacyjną. Jest to lektura obowiązkowa dla każdego, kto chce zrozumieć mechanizmy wojny zmechanizowanej w trudnych warunkach terenowych, a jej wysoka wartość merytoryczna w przystępnej formie sprawia, że bez wahania można ją polecić zarówno początkującym, jak i zaawansowanym badaczom tematu.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
