"Mons 1914: The BEF's Tactical Triumph" to czterdziewiąty dziewiąty tom serii Osprey Campaign, autorstwa Davida Lomasa (pseudonim Deborah Lake) z ilustracjami Eda Doveya, wydany po raz pierwszy w 1997 roku, 96 stron. Zaczynam od deklaracji tytułowej, bo to ona jest pierwszym problemem tej książki - i to problemem, na który zwracają uwagę praktycznie wszyscy recenzenci. Nazwanie operacji "taktycznym triumfem" BEF jest, jak ujął to jeden z czytelników na Goodreads, dość zadziorne: bitwa pod Mons była przede wszystkim opóźniającą akcją obronną przed siłami czterokrotnie liczniejszymi, a nie wygranym starciem w klasycznym sensie. Autor stawia tezę interesującą, ale dyskusyjną, i nie do końca ją broni argumentacyjnie - co od razu osłabia spójność narracyjną całego tomu.
Struktura książki jest typowa dla serii: rozdziały "Origins of the Campaign" (Geneza kampanii), "Opposing Commanders" (Dowódcy obu stron), "Opposing Armies" (Armie obu stron), "The Opposing Plans" (Plany obu stron), główny blok "The Campaign" z podziałem na "The Battle of Mons", "The Retreat Begins" i "Le Cateau", a na końcu "Aftermath" (Skutki), "Wargaming Mons" (Gry wojenne), "The Battlefield Today" (Pole bitwy dzisiaj) oraz "Further Reading" (Bibliografia). Ten szkielet sam w sobie jest sensowny i pozwala czytelnikowi szybko zorientować się w chronologii wydarzeń - od 4 sierpnia do 1 września 1914 roku, czyli od wybuchu wojny po wielki odwrot BEF przez Belgię i północną Francję. Problem polega na tym, że poszczególne segmenty są nierówne: rozdział o porządku bitewnym, dochodzący do poziomu pułków, jest solidny i to właśnie on stanowi największą wartość praktyczną tomu, zwłaszcza dla modelarzy i wargamerów.
Tam, gdzie książka najbardziej zawodzi, to analiza kontekstu strategicznego i operacyjnego. Recenzent na Amazonie zauważa zasadnie, że Lomas pomija wpływ doświadczeń z wojny burskiej i reform Haldane'a z 1907 roku na armię, która walczyła pod Mons - a to są elementy kluczowe dla zrozumienia, czemu brytyjska piechota strzelała tak skutecznie i szybko, że Niemcy mieli wrażenie ostrzału z broni maszynowej. Podobnie rozdział o planach obu stron jest, według tego samego głosu, zbyt powierzchowny i nie wyjaśnia problemów logistycznych, które realnie podkopywały skuteczność planu Schlieffena. To nie są drobne niedociągnięcia - to dziury w tkance argumentacyjnej, które sprawiają, że czytelnik dostaje opis "co się stało", ale słabo rozumie "dlaczego się stało".
Kolejny wątek, który powtarza się w opiniach, to pominięcie kontrowersji wokół relacji między sir Johnem Frenchem i generałem Lanrezacem oraz wpływu tych napiętych stosunków na dalszy przebieg kampanii. To akurat moim zdaniem jest poważne uchybienie merytoryczne - konflikt na szczycie dowodzenia koalicyjnego miał bezpośrednie konsekwencje dla decyzji operacyjnych, a jego zignorowanie sprawia, że narracja staje się zbyt gładka, zbyt podręcznikowa, bez tego elementu ludzkiego dramatu i tarcia instytucjonalnego, które czyni historię wojskową interesującą nie tylko dla entuzjastów map i strzałek.
Strona wizualna to absolutnie najsilniejszy punkt tomu i tu zgoda recenzentów jest praktycznie powszechna. Ilustracje Eda Doveya, choć jeden z recenzentów na Amazon UK ocenił je jako "trochę amatorskie i dość bezcelowe", przez większość czytelników są chwalone jako kolorowe sceny batalistyczne wysokiej jakości, dobrze wspierające tekst. Mapy i grafiki operacyjne są oceniane jednomyślnie jako bardzo dobre, a to w serii Osprey Campaign, gdzie właśnie kartografia bitewna jest często powodem zakupu, ma realną wagę. Dla czytelnika, który chce wizualnie "zobaczyć" rozmieszczenie batalionów i kierunki natarcia, ten tom spełnia swoją rolę bez zarzutu.
Sekcje końcowe - "Wargaming Mons" i "The Battlefield Today" - to typowy dla Ospreya dodatek praktyczny, adresowany do graczy planszowych i osób planujących wizytę na pole bitwy. To miły bonus, choć nie zmienia on ogólnej oceny książki jako pozycji wprowadzającej, a nie analitycznej. Jeden z recenzentów Goodreads podsumował to trafnie, nazywając tom "dobrym punktem wyjścia do studiów nad doświadczeniami BEF w pierwszych dniach wojny", ale jednocześnie zalecając poszukanie "właściwej" książki historycznej dla pełniejszego i bardziej zniuansowanego obrazu. Podpisuję się pod tym bez wahania.
Podsumowując: to solidny, przystępny wstęp do tematu, doskonały jako pierwszy kontakt z kampanią mons'ką albo jako materiał ikonograficzny do dalszych poszukiwań, ale nie pozycja, która wytrzymuje konfrontację z bardziej wymagającymi oczekiwaniami analitycznymi. Tytułowa teza o "taktycznym triumfie" pozostaje raczej chwytem marketingowym niż przekonująco udowodnioną konkluzją, a najważniejsze konteksty - reformy armii, logistyka niemiecka, relacje dowódcze koalicji - są traktowane po macoszemu. Dla kolekcjonera serii Osprey i miłośnika map bitewnych - pozycja obowiązkowa. Dla kogoś szukającego pogłębionej analizy operacji z sierpnia 1914 roku - raczej punkt startowy niż cel podróży.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
