Bitwa nad Jeziorem Pejpus, zwana w polskiej historiografii "bitwą na lodzie", to jeden z tych epizodów średniowiecznej historii, które na Zachodzie funkcjonują głównie jako tło filmu Eisensteina, a na Wschodzie jako fundament narodowego mitu o Aleksandrze Newskim. Nicolle podejmuje się trudnego zadania: napisać w formacie typowym dla serii Campaign - czyli z naciskiem na operacyjny przebieg starcia - o wydarzeniu, które nie ma w gruncie rzeczy żadnej rzetelnej dokumentacji operacyjnej. To zderzenie konwencji wydawniczej z naturą materiału źródłowego jest właściwie centralnym napięciem całej książki, i trzeba przyznać, że Nicolle z tego napięcia nie wychodzi bez szwanku.

Struktura tomu jest klasyczna dla serii: Origins of the Campaign, Opposing Commanders, Opposing Forces, Opposing Plans, The Campaign, The Battle of Lake Peipus, Aftermath and Reckoning, The Battlefields Today, a na końcu Chronology, Further Reading i Wargaming Lake Peipus. Ten układ działa dobrze przy kampaniach, gdzie istnieje gęsta sieć źródeł - tu jednak rozdziały dotyczące planów strony i przebiegu bitwy muszą się oprzeć praktycznie wyłącznie na dwóch średniowiecznych kronikach, rosyjskiej i niemieckiej (rymowanej Kronice Inflandzkiej). Efekt jest taki, że duża część "faktografii" w książce to w istocie parafrazy lub bezpośrednie cytaty z tych dwóch tekstów, a reszta - jak słusznie zauważył jeden z recenzentów na Goodreads - to domysły kwalifikowane, których autor nie może uniknąć, bo materiału po prostu nie ma więcej. Nie jest to wina Nicolle'a, ale czytelnik powinien wiedzieć, czego się spodziewać: to nie jest analiza operacyjna w stylu napoleońskim, to raczej rekonstrukcja spekulatywna oparta na ramach hagiograficznych.

Rozdział o pochodzeniu konfliktu - zderzenie krzyżackiej ekspansji krzyżowej, popieranej przez papiestwo i cesarstwo, z Nowogrodem jako rosyjskim państwem-miastem - jest tą partią książki, którą Nicolle prowadzi najsprawniej. Tutaj autor ma do dyspozycji szerszy kontekst polityczny (relacje z Mongołami, sytuacja w Skandynawii, rywalizacja duńsko-szwedzko-niemiecka w basenie Bałtyku) i widać, że to jest jego rzeczywiste pole kompetencji - Nicolle pisał wcześniej liczne tomy o armiach średniowiecznych Bliskiego Wschodu i Europy, i ta erudycja przebija przez tekst. Problem zaczyna się tam, gdzie kończy się kontekst, a zaczyna konkretna taktyka: ile było wojska po każdej stronie, jak wyglądał szyk Krzyżaków, czy lód faktycznie się załamał pod ciężarozbrojonymi rycerzami - to wszystko jest domeną interpretacji, którą Nicolle przedstawia, ale rzadko jednoznacznie waloryzuje jako pewną lub niepewną, co czasem zaciera granicę między faktem a hipotezą.

Najsłabszym elementem książki, na co wskazują zarówno recenzenci na Goodreads, jak i na Amazonie, jest rozdział poświęcony skutkom bitwy - Aftermath and Reckoning. Jeden z recenzentów zarzuca Nicolle'owi, że traktuje wydarzenia 1242 roku jako lokalny epizod bez większego znaczenia, podczas gdy w rzeczywistości bitwa nad Pejpus oznaczała koniec ekspansji niemieckiej w kierunku ziem słowiańskich z tej strony i wymusiła na Krzyżakach zwrot zdobytych terenów oraz zmianę polityki papieskiej wobec prawosławia bałtyckiego. To jest, moim zdaniem, najbardziej zasadny zarzut wobec książki - ocena długofalowych konsekwencji jest spłycona, jakby autor chciał szybko zamknąć temat, nie doceniając, że właśnie ten rozdział mógłby nadać całej narracji wagę, której brakuje jej w partiach czysto bitewnych.

Trzeba jednak oddać sprawiedliwość Angusowi McBride'owi, którego prace ilustracyjne - sześć barwnych scen bitewnych oraz trzy mapy z lotu ptaka pokazujące przebieg starcia - są bezsprzecznie najsilniejszym elementem tomu. McBride, który współpracował z Osprey przy ponad siedemdziesięciu tytułach, ma tu okazję pokazać kontrast między ciężką, "żelazną" sylwetką rycerza zakonnego a bardziej zróżnicowanym, lekkozbrojnym obrazem wojsk nowogrodzkich - i robi to z charakterystyczną dla siebie precyzją w detalu uzbrojenia. Te ilustracje same w sobie są powodem, dla którego ten tom warto mieć na półce, niezależnie od zastrzeżeń wobec tekstu.

Warto też wspomnieć o jakości wydania fizycznego - co może wydawać się drobiazgiem, ale w przypadku serii Osprey bywa kwestią istotną. Jeden z niemieckich recenzentów na Amazonie zwraca uwagę, że w niektórych wznowieniach jakość papieru i druku znacząco spadła w porównaniu z oryginalnym wydaniem, mimo identycznej ceny - co jego zdaniem jest nieuczciwe wobec dobrej pracy Nicolle'a i McBride'a, której taka oprawa nie zasługuje. To uwaga praktyczna, ale dla kolekcjonerów istotna: warto sprawdzić, którą edycję się kupuje.

Pojawiają się też zarzuty o konkretne błędy faktograficzne - jeden z recenzentów na Amazon UK wskazuje na pomyłki dotyczące plemion fińskich na mapie (Sumi i Hame przedstawione jako ludy nieosiadłe, podczas gdy w rzeczywistości prowadziły gospodarkę rolną) oraz na fikcyjną postać "Earla Karla Birgera" - co sugeruje, że tom, mimo ogólnie solidnego poziomu, nie przeszedł najdokładniejszej korekty merytorycznej w detalach peryferyjnych wobec głównego wątku.

Podsumowując: to tom, który najlepiej traktować jako wprowadzenie do tematu i materiał ikonograficzny, a nie jako ostatnie słowo w sprawie bitwy nad Pejpus. Nicolle robi, co może, z materiałem, który w gruncie rzeczy nie pozwala napisać prawdziwej "kampanii" w rozumieniu serii - i część czytelników odczuje to jako rozczarowanie, bo tytuł obiecuje więcej, niż dwie hagiograficzne kroniki mogą dostarczyć. Dla miłośników tematyki krzyżacko-nowogrodzkiej i dla kolekcjonerów grafik McBride'a to wciąż pozycja warta uwagi - ale z jasną świadomością, że największa jej wartość leży nie w analizie operacyjnej, a w kontekście politycznym oraz w ilustracjach.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com