"Poltava 1709: Russia Comes of Age" Angusa Konstama to numer 34 serii Osprey "Campaign", wydany w 1994 roku. Temat sytuuje się na swoistym marginesie popularnej historiografii: bitwa pod Połtawą jest faktem powszechnie uznanym za przełomowy - koniec szwedzkiej hegemonii w Europie Północnej, narodziny Rosji jako mocarstwa - lecz przez dekady brakowało dostępnego anglojęzycznego opracowania, które traktowałoby ją z należytą precyzją wojskową. Poświęcona jej literatura w języku angielskim była niezwykle skąpa, co samo w sobie uzasadnia istnienie tej książki.
Angus Konstam łączy kompetencje muzealnika i historyka: był kuratorem broni w Tower of London i głównym kuratorem Mel Fisher Maritime Museum na Florydzie. Choć jego specjalizacją pozostaje historia morska, podejście do źródeł jest konsekwentnie profesjonalne. Konstam korzysta z materiałów źródłowych wcześniej niedostępnych na Zachodzie, co w 1994 roku - przy dopiero otwierających się archiwach postsowieckich - miało rzeczywistą wartość pionierską. Nie jest to gwarancja głębi interpretacyjnej, ale jest to gwarancja rzetelności faktograficznej, której czytelnik ma prawo oczekiwać.
Tom śledzi kampanię w sposób genetyczny, a nie encyklopedyczny. Struktura rozdziałów - od genezy kampanii, przez charakterystykę dowódców i armii obu stron, aż po samą bitwę, jej następstwa i chronologię - pozwala czytelnikowi rozumieć Połtawę nie jako izolowane zdarzenie, lecz jako wynik narastającego kryzysu strategicznego. Kluczowy wątek Konstam prowadzi z rzadką jasnością: dlaczego Karol XII, prowadząc pozornie niezwyciężoną armię w głąb Rosji w 1707 roku, zmierzał ku katastrofie - wyczerpująca przeprawa, utrata kluczowego konwoju zaopatrzeniowego, mroźna zima 1708-1709. To nie jest narracja o geniuszu i klęsce, lecz o strukturalnej erozji zdolności bojowej, i w tej interpretacji tkwi najcenniejsza wartość merytoryczna książki.
Szczególnie godny uwagi jest wątek, który u innych autorów pozostaje tłem: reforma armii Piotra Wielkiego jako warunek konieczny zwycięstwa. Połtawa nie była triumfem nad tą samą Rosją, której Karol XII zadał upokarzającą klęskę pod Narwą w 1700 roku. Wielka Wojna Północna trwała jeszcze przez dwanaście lat po 1709 roku, lecz po Połtawie Szwecja była izolowana i zmuszona do defensywy strategicznej - i ten wymiar bitwy jako punktu nieodwracalnego, a nie tylko spektakularnego, Konstam oddaje z przekonującą jasnością. Nieco słabiej wypada analiza taktyczna samej bitwy: czytelnik znajdzie rzetelny opis manewrów, ale bez pogłębionej refleksji nad tym, dlaczego szwedzki szturm rozpadł się dokładnie w takim, a nie innym miejscu i momencie.
Jednemu z recenzentów, który wcześniej zapoznał się z rozbudowaną monografią Petera Englunda, Konstam wydał się źródłem wyraźnie zależnym od tamtego opracowania. To spostrzeżenie trafne, choć niekoniecznie dyskwalifikujące: książka Englunda oferuje zupełnie inną skalę narracyjną i emocjonalną, podczas gdy Konstam dostarcza czegoś innego - zwartego, strukturalnego przewodnika, który stawia pytania wojskowe i na nie odpowiada. Dla czytelnika preferującego ilustracje i skondensowany tekst Osprey może okazać się lepszym wyborem niż szczegółowa monografia. To nie jest komplement bez zastrzeżeń, ale uczciwe zdefiniowanie grupy docelowej.
Ilustracje Davida Rickmana stanowią niezależną wartość tomu. Trójwymiarowe widoki "z lotu ptaka" zostały starannie opracowane w celu odwzorowania rzeczywistego pola bitwy z precyzyjnymi szczegółami topografii, skali i ukształtowania terenu. Przedstawienia umundurowania obu armii - w tym charakterystyczne tablice zbiorowe ukazujące piechurów rosyjskich i szwedzkich - przekraczają konwencję dekoracyjną: dla kogoś, kto chce zrozumieć, jak wyglądała armia Piotra przy Połtawie, są one informacją merytoryczną. Recenzenci szczególnie podkreślali jakość kolorowych i czarno-białych ilustracji oraz wartość opisów obu armii.
Ograniczenia tomu są strukturalne i znane każdemu czytelnikowi serii. Dziewięćdziesiąt sześć stron przy materiale obejmującym wieloletnią kampanię na rozległym teatrze działań oznacza nieuchronne skróty: historia dyplomatyczna Wielkiej Wojny Północnej zostaje skondensowana do minimum, a rola Ukrainy i hetmana Mazepy - wątek politycznie złożony i historiograficznie żywy - pojawia się marginalnie. Pytanie o długofalowe konsekwencje Połtawy dla równowagi sił w Europie, które dziś, po 1994 roku, nabrało dodatkowego ciężaru, jest właściwie niepostawione. To luka odczuwalna, choć zrozumiała wobec ograniczeń miejsca i daty pierwszego wydania.
Dla czytelnika szukającego pierwszego, rzetelnego wejścia w temat - szczególnie gdy piśmiennictwo w jego języku pozostaje ubogie - "Poltava 1709" jest tym, czym powinno być: solidnym wprowadzeniem opartym na realnej ekspertyzie, z właściwie postawionymi pytaniami strategicznymi i ilustracją, która służy argumentowi, nie tylko estetyce. Głębszej analizy taktycznej lub socjologicznego wymiaru służby po obu stronach frontu trzeba będzie szukać gdzie indziej. Lecz jako punkt wyjścia, od którego dalsza kwerenda ma sens - ta pozycja pozostaje niezastąpiona.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
