"Midway 1942: Turning Point in the Pacific" Marka Healy'ego to trzydziesty numer serii Osprey "Campaign", wydany po raz pierwszy w 1993 roku. Osadzenie go w tej serii znaczy od razu określoną umowę z czytelnikiem: około dziewięćdziesiąt stron, bogata ilustracja, przekrojowe ujęcie bitwy od kontekstu strategicznego po skutki operacyjne. Midway jest w tym układzie materiałem wdzięcznym i jednocześnie niebezpiecznym - bitwa tak dobrze znana, tak mocno osadzona w popularnej wyobraźni, wymaga od autora czegoś więcej niż sprawnego streszczenia. Healy to rozumie i przez większość objętości tomu spełnia to wymaganie.

Autor jest z wykształcenia humanistą - posiada stopień magistra z teologii politycznej Uniwersytetu w Bristolu, a z zawodu był nauczycielem, pełniąc funkcję kierownika wydziału przedmiotów humanistycznych w jednej z większych szkół w Somerset. To nie jest profil archiwisty ani oficera artylerii morskiej. Healy to erudyta, który do Midway przyszedł od zewnątrz, z pasją modelarza i popularyzatora. Napisał kilka tytułów z zakresu historii wojskowości, w tym poświęcone Kurskowi oraz starożytnej historii militarnej, a także był odpowiedzialny za bestsellerowe serie wideo dla Chronos Films dotyczące niemieckiej broni pancernej. Ta perspektywa przekłada się na konkretną zaletę: narracja jest żywa, prowadzi czytelnika przez sekwencję wydarzeń bez gubienia go w technicznym gąszczu.

Healy otwiera narrację od rajdu Doolittle'a w kwietniu 1942 roku i następującej po nim debaty, w jaki sposób Japonia powinna odpowiedzieć, by zabezpieczyć ojczyste wyspy przed kolejnymi atakami i utrzymać impet ofensywy. To wybór strukturalnie uzasadniony: bez tego kontekstu decyzja Yamamoto o ataku na Midway wygląda jak gest ambicji, nie jak reakcja na konkretny problem strategiczny. Autor omawia też przełomowe osiągnięcie wywiadu - złamanie japońskiego kodu i wykrycie planów inwazji, co pozwoliło admirałowi Nimitzowi przygotować obronę, łącznie z błyskawicznym remontem lotniskowca "YORKTOWN". Rozdział poświęcony wywiadowi i dezyformacji nie jest ornamentem - Healy traktuje złamanie szyfru JN-25 jako decyzję strukturalną, nie dramatyczny anegdot, i właśnie to daje mu analityczną przewagę nad bardziej potoczystymi ujęciami popularnonaukowymi.

Właściwe relacja z bitwy zaczyna się na stronie czterdziestej i obejmuje zarówno atak na Aleuty, jak i główną fazę 4 czerwca - sekwencję poszukiwań i ataków wzajemnych flot, wraz z niezwykłym czasowym zbiegiem okoliczności, który zadecydował o zwycięstwie Stanów Zjednoczonych. Healy dobrze rozumie, że Midway to w istocie opowieść o minutach, nie godzinach - i potrafi tę dramaturgię oddać bez popadania w przesadny heroizm. Autor zwraca uwagę na słabości japońskiego systemu szkolenia, gdzie doświadczeni piloci byli na linii frontu, co przyczyniło się do katastrofalnych strat lotniczych w czasie bitwy. To spostrzeżenie strukturalne, nie anegdotyczne, i wyróżnia książkę spośród ujęć skupionych wyłącznie na dramatyzmie ataku.

Słabszym ogniwem tekstu jest opis japońskiej sytuacji strategicznej u początków kampanii. Japońskie motywacje były często złożone, wynikające z wewnętrznych napięć między armią, marynarką a frakcjami politycznymi, i Healy, mimo wysiłków, nie do końca te napięcia rozświetla - mniej przygotowanemu czytelnikowi trudno będzie w pełni zrozumieć logikę niektórych japońskich decyzji. Do tej słabości dochodzi problem sygnalizowany przez kilku recenzentów: miejscami narracja nie jest dość precyzyjna co do rozmieszczenia sił w danym momencie, a redakcja tekstu mogłaby być surowsza - pewne treści powtarzają się dwu- lub trzykrotnie.

Warto odnotować zarzut bardziej zasadniczy. Część recenzentów wskazuje, że w końcowych partiach książki autor przyjmuje wyraźnie proamerykańską perspektywę - Japończycy jawią się jako "naiwni", Amerykanie jako "dzielni", a ogólny ton traci na analitycznym dystansie. To ograniczenie nie dyskwalifikuje książki, ale czytelnik szukający symetrycznego spojrzenia na obie strony konfliktu - porównywalnej uwagi dla kultury taktycznej Imperial Japanese Navy i US Navy - będzie musiał sięgnąć po pozycje uzupełniające. Gdy siedemnaście lat po premierze Osprey wydał nową wersję pod tym samym tytułem, autorstwa Marka Stille'a, jednym z deklarowanych celów było właśnie prostowanie mitów utrwalonych przez wcześniejszą literaturę popularną. Stille wprost polemizuje z uproszczeniami gatunku, do którego Healy przynależy - to pośrednia, lecz wymowna ocena.

Tom jest bogato ilustrowany - zawiera archiwalne fotografie, mapy dwu- i trójwymiarowe, w tym widoki lotnicze japońskiego ataku na atol Midway oraz zatonięcia "AKAGI" i "YORKTOWN". Brak kolorowych tablic bojowych, charakterystycznych dla późniejszych tomów serii, niektórzy recenzenci uważają jednak za zaletę, biorąc pod uwagę nierówny poziom artystyczny takich ilustracji w całej serii.

"Midway 1942" Healy'ego dostarcza jednego z lepszych wprowadzeń do tej bitwy - choć jest już nieco przestarzałe, skutecznie obejmuje główne aspekty strategii, japońskiego ataku i wydarzeń decydujących o wyniku starcia. Dla czytelnika, który do Midway przychodzi po raz pierwszy, to nadal solidny punkt wejścia: dobrze skonstruowany, czytający się lekko, wystarczająco zbalansowany, by dać orientację w terenie. Dla kogoś, kto zna już Shermana Parksona czy Jonathana Parshalla, "Midway 1942" będzie raczej reliktem historiograficznym niż aktualnym przewodnikiem. Ale właśnie jako pierwszy krok - w granicach formuły i z jej ograniczeniami - spełnia swoją rolę.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com