"Gravelotte-St.Privat 1870: End of the Second Empire" Philippa J. C. Elliot-Wrighta to numer 21 serii Osprey „Campaign", wydany w 1993 roku. Temat należy do kategorii, którą anglosaskie piśmiennictwo wojskowohistoryczne traktuje po macoszemu: wojna francusko-pruska roku 1870 jest znana, Sedan jest znany, lecz bitwa pod Gravelotte-St.Privat - prawdopodobnie najkrwawsze starcie całego konfliktu - przez dekady pozostawała poza centrum popularnych opracowań. Waga tej luki jest trudna do przecenienia: to właśnie niepowodzenie armii francuskiej pod Gravelotte-St.Privat doprowadziło bezpośrednio do klęski pod Sedanem, upadku reżimu Napoleona III i proklamowania Cesarstwa Niemieckiego. Recenzenci na Amazon.co.uk zgodnie przyznają, że do chwili ukazania się tej książki nie istniało po angielsku żadne inne dedykowane opracowanie tego starcia - co samo w sobie określa jej miejsce w historiografii.
Philipp J. C. Elliot-Wright jest wykładowcą historii w West Thames College i uznanym autorem piszącym o historii wojskowości. Nie jest to więc pozycja pisana przez wojskowego amatora z zamiłowania do reedycji, lecz przez historyka, który zna rzemiosło narracyjne. Różnica ta daje się odczuć przede wszystkim w strukturze wywodu: Elliot-Wright nie zaczyna od dnia 18 sierpnia 1870 roku, lecz od politycznych przesłanek konfliktu, mobilizacji, bitew granicznych i odwrotu Bazaine'a na Metz. To podejście kontekstualne, a nie wyłącznie taktyczne, i tu tkwi jedna z największych zalet tomu - bitwa zostaje ukazana jako punkt kulminacyjny procesu, nie jako zdarzenie zawieszone w próżni.
Najcenniejszą warstwą analityczną książki jest jasne ukazanie paradoksu Gravelotte-St.Privat: armia Bazaine'a, atakowana przez przeważające siły pruskie z Pierwszej i Drugiej armii, zadała napastnikom ciężkie straty, zanim ostatecznie została zmuszona do odwrotu w kierunku twierdzy Metz. Było to starcie, które Francuzi mogli wygrać, a Niemcy zapłacili za zwycięstwo cenę, której nie powinni byli płacić. Elliot-Wright nie zasłania tego paradoksu tryumfalizmem żadnej ze stron - narracja jest, jak trafnie ocenił jeden z recenzentów Amazon, poważna i pozbawiona fałszywego romantyzmu w opisie rzezi. To rzadka cnota w popularnohistorycznym piśmiennictwie wojskowym.
Formuła serii sprawdza się tu przede wszystkim jako solidne wprowadzenie w temat. Jeśli jest jakiś mankament, to fakt, że znaczna część miejsca poświęcona jest wydarzeniom poprzedzającym samą bitwę - jak ocenia jeden z czytelników Goodreads, na opis walk pod Gravelotte-St.Privat przypada zaledwie około dwudziestu stron spośród niecałych osiemdziesięciu stron tekstu. Ten wybór redakcyjny jest broniony: bez zrozumienia odwrotu za Mozellę i wyczerpania logistycznego armii Bazaine'a trudno ocenić, dlaczego zamiast decydującego kontrataku dowódca wybrał statyczną obronę w cieniu fortów. Mimo to czytelnik szukający szczegółowej analizy taktycznej poszczególnych faz bitwy - a zwłaszcza doświadczeń zwykłych żołnierzy po obu stronach - wyjdzie z lektury niezaspokojony. Recenzenci zwracają uwagę na brak perspektywy szeregowego uczestnika walk: osobistych relacji, doznań zmysłowych, dramaturgii przełomowych momentów od dołu. To luka odczuwalna, choć zrozumiała wobec objętości serii.
Ograniczenia formalne przejawiają się szczególnie dotkliwie w warstwie ilustracyjnej. Jakość kolorowych plansz jest wyraźnie poniżej standardu, który seria Campaign zwykle reprezentuje - artysta dostarczył zaledwie trzy plansze figur pieszych i artylerzystów, bez żadnej sceny batalistycznej; rezultat przypomina bardziej muzealnych manekiny niż żywych uczestników bitwy. Dla porównania z innymi tomami serii, ta pozycja wypada słabiej właśnie w tej warstwie. Mapy i archiwalne fotografie rekompensują ten niedostatek tylko częściowo: reprodukcje współczesnych ilustracji są dobrej jakości, jednak brak panoramicznych ujęć przestrzennych, które w najlepszych tomach serii pozwalają czytelnikowi odtworzyć w wyobraźni topografię decydujących posunięć. Recenzenci odnotowują też drobne błędy redakcyjne w tekście i sporadyczne wprowadzanie osób bez uprzedniego ich przedstawienia - usterki, które nie psują lektury, ale sygnalizują, że edycja mogła być staranniejsza.
Pomimo tych niedostatków książka broni swojej roli z powodów, które wykraczają poza wąski interes kolekcjonerski. Konflikt roku 1870 jest w angielskojęzycznej literaturze popularnej w cieniu własnej wagi: przełomowy dla historii Europy, a jednocześnie opisywany nieporównanie rzadziej niż kampanie napoleońskie czy pierwsza wojna światowa. Elliot-Wright dostarcza tu czegoś, czego nie ma gdzie indziej - przystępnego, merytorycznie solidnego wprowadzenia w kluczowe starcie decydujące o losach drugiego cesarstwa. Nie jest to praca wyczerpująca, ale nie ma w tym nic zaskakującego: 96 stron nie wystarczy na pogłębioną syntezę operacyjną konfliktu o tej złożoności. Czytelnik szukający pełnego obrazu sięgnie po Michaela Howarda lub Quintina Barry'ego - ale od Elliot-Wrighta zacząć jest dobrze, bo autor wyznacza właściwe pytania i pokazuje właściwe powiązania. Jak przyznaje nawet krytyczny recenzent: skoro nie ma nic innego w języku angielskim poświęconego temu tematowi, trudno być zbyt surowym.
W granicach swojej formuły - kompetentne, kontekstowe, pisane przystępnym językiem wprowadzenie w zapomniane starcie o ogromnych historycznych konsekwencjach - "Gravelotte-St.Privat 1870" jest tym, czym powinno być: najlepszym dostępnym pierwszym krokiem, choć krokiem, po którym dalsze poszukiwania są koniecznością, a nie opcją.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
