"Gallipoli 1915: Frontal Assault on Turkey" to ósmy tom serii "Campaign" wydawnictwa Osprey, opublikowany w 1991 roku. Już sam wybór tematu stawia autora przed szczególnym wyzwaniem: wyprawa gallipolijska z 1915 roku, zrodzona w głowie Winstona Churchilla, miała wytrącić Imperium Osmańskie z pierwszej wojny światowej i otworzyć szlak zaopatrzeniowy do Rosji - i jest to jeden z tych epizodów historycznych, które obrosły mitologią do tego stopnia, że oddzielenie faktu od legendy wymaga od autora nie tylko erudycji, lecz także dyscypliny interpretacyjnej. Na dziewięćdziesięciu sześciu stronach Haythornthwaite podejmuje to zadanie z nierównym, choć generalnie zadowalającym skutkiem.
Philip J. Haythornthwaite, urodzony w 1951 roku w Lancashire, jest autorem i konsultantem historycznym specjalizującym się w historii wojskowości, mundurach i uzbrojeniu, ze szczególnym uwzględnieniem wojen napoleońskich. Od 1973 roku opublikował ponad osiemdziesiąt książek, jest Członkiem Królewskiego Towarzystwa Historycznego oraz Członkiem Brytyjskiej Komisji Historii Wojskowości. Gallipoli jest więc dla niego terenem nieco oddalonym od głównego obszaru badań, co widać w tekście - tom brakuje tej szczególnej precyzji mikrohistorycznej, jaką Haythornthwaite osiąga w pracach napoleońskich, a wywód miejscami sprawia wrażenie solidnej syntezy raczej niż głębokiego rozpoznania źródłowego. To nie dyskwalifikuje książki, ale warto mieć tę różnicę w świadomości.
Struktura tomu odpowiada logice serii Campaign: kolejne rozdziały obejmują genezę kampanii, sylwetki dowódców, charakterystykę przeciwstawnych armii, atak morski, lądowania, bitwy pod Krithią, pat pozycyjny, działania pod Sari Bair i Suvlą, ewakuację oraz przewodnik po współczesnych polach bitew. Ten układ, naśladujący rytm samej kampanii, jest zdecydowanie trafniejszy niż katalogowa formuła serii Men-at-Arms: czytelnik śledzi nie tylko co się wydarzyło, lecz dlaczego kolejne inicjatywy kończyły się niepowodzeniem. Haythornthwaite zapewnia przejrzystą chronologię i użyteczne rozkazy bojowe dla kolejnych faz kampanii, co jest realną wartością dla czytelnika chcącego ogarnąć skomplikowaną strukturę dowodzenia po stronie alianckiej.
Siłą merytoryczną tomu jest sformułowanie centralnej tezy z dostateczną wyrazistością. Kampania charakteryzuje się niekompetencją wojskową wyższych dowództw, przede wszystkim po stronie aliantów - i Haythornthwaite konsekwentnie tę tezę ilustruje, wskazując konkretne decyzje, które przesądziły o klęsce: spóźnione uderzenia, zmarnowane okna taktyczne, rozproszenie sił między Przylądkiem Helles a plażami ANZAC. Słabszą stroną jest jednak wstrzemięźliwość analityczna tam, gdzie sytuacja wymaga odwagi interpretacyjnej. Jeden z recenzentów trafnie zauważa, że Haythornthwaite pisze, iż "fatalnie złe zarządzanie nie powinno przesłaniać zasadniczej wykonalności koncepcji" - tymczasem nowsza historiografia skłania się ku odmiennemu poglądowi, że plan był fundamentalnie wadliwy od samego początku. To zbyt ostrożne sformułowanie, które cofa autora o krok za aktualny stan dyskusji naukowej.
Szczególnie godna uwagi jest konsekwentna obecność perspektywy tureckiej - rzadkość w anglosaskich opracowaniach popularnych z tamtej epoki. Książka podkreśla odwagę i wytrwałość żołnierzy po obu stronach, a obrońcy półwyspu nie są sprowadzeni do roli biernego tła dla alianckiego heroizmu. To uczciwa i wartościowa decyzja edytorska. Słabszą stroną jest z kolei skąpość konkretnych przykładów żołnierskiej codzienności: autor sygnalizuje dramatyzm kampanii, ale rzadko schodzi do poziomu indywidualnego doświadczenia, które uczyniłoby narrację naprawdę zapadającą w pamięć.
Pod względem warstwy wizualnej tom realizuje standardy serii: liczne fotografie, kolorowe ilustracje i kolorowe mapy tworzą aparat ikonograficzny, który uzupełnia tekst i samoistnie niesie znaczną porcję informacji. Trójwymiarowe widoki z lotu ptaka, skrupulatnie odwzorowane z uwzględnieniem rzeczywistej topografii, poziomicy, skali i cech terenu, pozycjonują każdą bitwę w przestrzeni - i to jest prawdziwa siła tych tomów wobec ogólnych syntez. Recenzenci zauważają jednak, że map mogłoby być więcej i że ich powiązanie z tekstem głównym nie zawsze jest wystarczająco ścisłe - czytelnik musi niekiedy samodzielnie korelować opisywane manewry z materiałem kartograficznym.
Ograniczenia tomu wynikają zarówno z formuły serii, jak i z daty pierwszego wydania. Dziewięćdziesiąt sześć stron to przestrzeń, która zmusza do bezwzględnych skrótów: kwestie logistyczne, rola floty po ataku z marca 1915 roku czy polityczny wymiar decyzji o ewakuacji zostały zaledwie zasygnalizowane. Książka najlepiej sprawdza się jako wprowadzenie do tematu - i przy takim rozumieniu jej funkcji ocena powinna być wysoka. Ktoś, kto kampanię gallipolijska już zna, znajdzie tu mniej nowego niż w nowszych monografiach poświęconych wyłącznie ANZAC, stronie tureckiej czy logistycznej katastrofie pod Suvlą.
Podsumowując, "Gallipoli 1915: Frontal Assault on Turkey" to pozycja solidna, która po ponad trzech dekadach nadal dobrze spełnia swoją pierwotną rolę. Haythornthwaite dostarcza rzetelną, klarowną relację z kampanii z przejrzystą chronologią i bogatym materiałem ilustracyjnym - i to jest realna wartość, której nie powinny przysłaniać ograniczenia wynikające z objętości serii. Dla czytelnika po raz pierwszy stykającego się z Gallipoli, szukającego zwartego, kompetentnego przewodnika, który nie zastąpi wprawdzie Johna Keegana ani Lesa Carlisona, ale uczciwie i sprawnie wprowadzi w jeden z najbardziej tragicznych epizodów Wielkiej Wojny - jest to lektura jak najbardziej godna polecenia.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
