"Alexander 334–323 BC: Conquest of the Persian Empire" autorstwa Johna Warry'ego to siódmy tom serii Campaign wydawnictwa Osprey, opublikowany po raz pierwszy w 1991 roku, a wznowiony z uzupełnieniami w roku 2004. Autor, uznany specjalista od wojen świata klasycznego, stawia sobie cel ambitny jak na możliwości popularnonaukowej broszury: omówić nie jedną bitwę, lecz niemal dekadę podbojów, od przeprawy przez Hellespont po śmierć Aleksandra w Babilonie. Paradoks wyjściowy jest podobny do tego, który wyznacza charakter najlepszych tomów z cyklu Osprey: jak na dziewięćdziesięciu sześciu stronach opowiedzieć o kampanii, której mapa rozciąga się od Macedonii po doliny Indusu, nie zamieniając tekstu w pobieżny inwentarz bitew?
Warry nie skupia się na jednej konfrontacji czy nawet kilku potyczkach, lecz śledzi podbój Persji i sąsiednich krain przez prawie całą dekadę - i właśnie ten wybór strukturalny, nieoczywisty jak na serię, w której typowym formatem jest jedno starcie zbrojne, decyduje o charakterze opracowania. Kolejne rozdziały prowadzą czytelnika przez tło geopolityczne (Persja, Grecja, Macedonia), prezentację armii i dowódców, a następnie przez kolejne bitwy - Granik, Issos, oblężenie Tyru, Gaugamelę, Hydaspes - by zakończyć rozważaniami o powrocie do Babilonu. W centrum uwagi pozostaje taktyczna synergiczność macedońskiej machiny wojennej: współdziałanie opancerzonej falangi piechoty z szybką jazdą. Taka organizacja narracji sprawia, że tom czyta się bardziej jak skrótową monografię kampanii aniżeli katalog starć - to atut wyróżniający go spośród większości tytułów serii.
John Warry był przede wszystkim historykiem wojskowości świata antycznego, a jego główne dzieło, "Warfare in the Classical World", śledzi ewolucję broni, fortyfikacji i taktyki od epoki mykeńskiej po inwazje barbarzyńców na Rzym w V wieku n.e. Ta szeroka perspektywa wyraźnie wpływa na podejście do recenzowanego tomu: autor nie traktuje kampanii Aleksandra jak odizolowanego fenomenu, lecz osadza macedońskie innowacje taktyczne w głębszym kontekście dziejów greckiego i perskiego sposobu walki. Warry sprawnie wyjaśnia, jak pięćdziesięciotysięczna armia zdołała pokonać imperium dysponujące wielokrotnie większą siłą ludzką - i robi to bez efekciarstwa, z analityczną powściągliwością charakterystyczną dla dobrego historyka wojskowości. To największy atut tekstu.
Mocną stroną opracowania jest rzetelność w opisywaniu uzbrojenia i wyposażenia obu stron konfliktu. Żołnierze i ekwipunek zarówno armii Aleksandra, jak i jego perskich przeciwników zostali omówieni w sposób dający kompleksowy obraz wojennego aparatu epoki. Szczególnie cenny jest materiał poświęcony wojownikom indyjskim z armii Porusa - recenzenci zwracają uwagę, że ilustracje tej formacji należą do rzadkości w literaturze popularnonaukowej i stanowią realną wartość dodaną. Słabszą stroną jest z kolei aparat kartograficzny: charakterystyczne dla serii panoramiczne mapy "z lotu ptaka" są tu stosunkowo skromnej jakości - co wynika choćby z tego, że był to jeden z pierwszych tomów nowej serii - choć dostatecznie dobrze spełniają swoje zadanie orientacyjne. Tom z 2004 roku uzupełnia materiał ilustracyjny i retuszuje niektóre niedoskonałości wydania oryginalnego, nie zmieniając jednak zasadniczej argumentacji autora.
Warstwę wizualną pierwszego wydania uzupełniają barwne plansze, których wykonawcy dokumentują rozpiętość formacji po obu stronach frontu - od macedońskich hetajrów w pełnym oporządzeniu po egzotycznie uzbrojonych wojowników ze Wschodu. Tom zawiera kilka map, ilustracje, słownik terminów historycznych, chronologię oraz praktyczny przewodnik po polach bitew - w oryginalnym wydaniu z 1991 roku znalazła się nawet krótka nota o miniaturowych grach bitewnych, będąca świadectwem czasów, w których Osprey konsekwentnie adresował swoją ofertę do kolekcjonerów i modelarzy. Plansze spełniają funkcję dokumentacyjną, choć nie dorównują swobodą i precyzją najlepszym ilustratorom serii.
Ograniczenia wynikają z formuły i przyjętego zakresu. Tom nie ma ambicji rozstrzygnięcia debat historiograficznych - kwestii wiarygodności źródeł, stopnia oryginalności macedońskich innowacji taktycznych czy psychologicznego portretu samego Aleksandra. Należy go traktować jako solidne kompendium wiedzy opracowane przez doświadczonego badacza, a nie jako źródło nowych odkryć czy zaskakujących reinterpretacji. Czytelnik zainteresowany kulturowym wymiarem podbojów, procesem hellenizacji podbitych terytoriów czy społeczną historią macedońskiego wojska musi sięgnąć po opracowania znacznie szersze. Warry nie stawia sobie takich celów i jest to wybór uczciwy - póki czytelnik go rozumie.
Podsumowując, "Alexander 334–323 BC" to pozycja, która od ponad trzech dekad dobrze spełnia swoją skromną, lecz użyteczną rolę. Dla kogoś szukającego syntetycznego przeglądu macedońskich podbojów trudno wskazać lepszy punkt wyjścia w tej skali objętościowej i cenowej. Mocne osadzenie narracji w taktyce i dowodzeniu, rzetelne omówienie sił obu stron oraz wyjątkowy zakres - cała kampania, nie jedna bitwa - wyróżniają ten tom spośród przeciętnej produkcji serii. To kompetentny, choć niepozbawiony usterek przewodnik po jednej z najważniejszych kampanii wojskowych starożytności, napisany przez autora, który rozumiał swój przedmiot całościowo i nie dał się uwieść powierzchownej fascynacji legendą.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
