Humble podjął zadanie, które łatwo zepsuć: opisać dziewięćdziesiąt lat floty, która po Trafalgarze nie miała przeciwnika, a przez to nie miała też oczywistego motywu do zmian. Wybrał narrację chronologiczną, podzieloną na cztery części, i na tym polu książka działa najlepiej. Czytelnik widzi, jak flota przechodzi od żagla do pary i stali, a jednocześnie przez długi czas nie ma jasnego planu co do jasnego ujęcia potrzeb samych zmian. To trafne ujęcie, bo stagnacja i zmiana techniczna szły tu ręka w rękę.
Najmocniejsza jest część pierwsza, obejmująca lata 1815-1854. Rozdziały o eksploracjach i "wojnach buszu", o Navarino oraz o walce z handlarzami niewolników pokazują działalność floty, którą syntezy zwykle pomijają, ponieważ nie ma w niej wielkich bitew. Autor słusznie traktuje tę rutynową służbę policyjną jako właściwą codzienność Royal Navy i podstawę jej pozycji. Zarazem rozdział o Navarino, wyraźnie wskazany jako koniec epoki, jest raczej zgrabną ilustracją niż pogłębioną analizą. Zabrakło mi szerszego spojrzenia na koalicyjne uwarunkowania tej bitwy. Rozdział "Coal, Steam, and Steel" dobrze zamyka część, ale jako skrót rewolucji technicznej jest siłą rzeczy powierzchowny.
Część drugą, poświęconą wojnie krymskiej, oceniam jako najbardziej przemyślaną kompozycyjnie. Humble nie ogranicza się do Morza Czarnego, lecz poświęca osobne rozdziały Bałtykowi oraz Morzu Białemu i Dalekiemu Wschodowi. Dzięki temu wojna jawi się jako konflikt rozproszony, w którym flota potrafiła się rozciągnąć, ale nie potrafiła zadać decydującego ciosu. Tytuł rozdziału o Bałtyku, "Fiasco in the Baltic", zapowiada surowy werdykt i jest on uzasadniony. Autor wyraźnie jednak woli dobrze opowiedzianą porażkę od chłodnej analizy jej przyczyn logistycznych i politycznych. Rozdział "The Human Factor" to w moim odczuciu najciekawszy fragment tej części. Zwraca uwagę na załogi, a nie tylko na okręty, i to odróżnia książkę od wielu współczesnych jej opracowań technicznych.
Część trzecia, "Out of the Chrysalis", obejmuje lata 1856-1885 i niesie najwięcej pomysłów narracyjnych. Portret fregaty pancernej HMS "ACHILLES" to zabieg wart pochwały. Na jednym okręcie widać, jak wyglądała flota przejściowa, z żaglami, ciężkim pancerzem i przestarzałym jeszcze uzbrojeniem. Czytelnik dostaje konkret zamiast uogólnień, w czym tkwi największa wartość Humble’a jako popularyzatora. Rozdziały o pokazywaniu bandery i "alarmach wojennych" są natomiast nierówne. Opisują epizody trafnie, ale rzadko zadają pytanie, czy Admiralicja miała spójną koncepcję strategiczną, czy tylko reagowała na kolejne kryzysy. Jest to główna słabość całej książki: autor lepiej opisuje, jak flota wyglądała, niż dlaczego podejmowała takie, a nie inne decyzje.
Część czwarta, "Victorian Sunset", prowadzi czytelnika od szkolenia młodych oficerów przez Jubileusz Diamentowy 1897 roku po tytuł rozdziału ostatniego, "The Fleet is Not Ready to Fight…". To dobrze zbudowany kontrapunkt. Rozdział o rewii jubileuszowej pokazuje potęgę zewnętrzną, a następny "Gunboats and Popguns" i końcowy ujawniają kruchość zaplecza. Moim zdaniem ta konstrukcja jest najlepszym pomysłem Humble’a, bo pozwala czytelnikowi samodzielnie wyciągnąć wniosek o kryzysie, zanim pojawi się Fisher. Epilog o Fisherze i rewolucji drednotów jest natomiast zbyt krótki i zbyt przychylny bohaterowi. Dwanaście stron na zmianę, która dała tytuł książce, to proporcja niewystarczająca, a Fisher pozostaje postacią niemal bezkrytycznie podziwianą.
Od strony warsztatowej Humble pisze żywo i bez ozdobników, co bardzo sobie cenię. Jego proza jest przejrzysta, a ilustracje i dodatki, czyli chronologia, aneksy oraz indeks okrętów, są praktyczne. Nie ma tu jednak aparatu naukowego, którego oczekiwałby badacz. Książka jest dziełem popularyzatora, wykształconego historyka wojskowości, ale piszącego dla szerokiego odbiorcy, i trzeba ją oceniać w tej kategorii.
Dla kogo więc jest ta pozycja? Dla czytelnika, który zna Trafalgar i Jutlandię, a chce zrozumieć, co działo się pomiędzy nimi. Jako wprowadzenie sprawdza się bardzo dobrze, jako źródło do pogłębionych studiów mniej. Jej największą zaletą pozostaje uwaga poświęcona służbie, załogom i życiu na pokładzie, a najsłabszą powściągliwość w analizie decyzji administracyjnych i strategicznych. Książka z 1976 roku nie uwzględnia też późniejszych badań nad polityką morską epoki wiktoriańskiej, więc warto czytać ją obok nowszych opracowań. Mimo to dobrze wypełnia lukę, jaką wiele ogólnych historii marynarki po prostu pomija.
Tu można zakupić książkę: AbeBooks, BookFinder