Spośród licznych wydawnictw poświęconych wojnie w Wietnamie nieproporcjonalnie mało miejsca zajmują opracowania skupione na organizacji i strukturze dowodzenia sił walczących - zamiast tego historiografia preferuje narracje operacyjne, wspomnieniowe lub polityczne. Książka Eda Gilberta wypełnia tę lukę w odniesieniu do jednej z najciekawszych formacji całego konfliktu: III Marine Amphibious Force, czyli korpuśnego związku taktycznego Korpusu Piechoty Morskiej odpowiedzialnego za pięć północnych prowincji Wietnamu Południowego. Autor - były artylerzysta i instruktor rezerwy USMC, z wykształcenia geolog, a z powołania historyk wojskowości - podchodzi do tematu z rzadką kombinacją wiedzy instytucjonalnej i chłodnej analitycznej precyzji.

III MAF powołano pierwotnie jako dowództwo dywizyjne dla stosunkowo niewielkiego kontyngentu Korpusu w Wietnamie, a w ciągu zaledwie czterech lat rozrosło się w wzmocniony korpus złożony z dwóch dywizji, skrzydła lotniczego i Dowództwa Logistyki Sił - struktury bez precedensu w dziejach USMC, łączącej funkcje bojowe z zarządzaniem całą logistyką pola walki pod jednym dowództwem. Gilbert śledzi tę ewolucję krok po kroku, nie poprzestając na suchej kronice zmian organizacyjnych, lecz pokazując, jakie napięcia i dysfunkcje rodziły się wraz z każdym kolejnym przeformowaniem. To właśnie ten wymiar - instytucjonalny dramat rozrastającej się machiny wojennej - stanowi najmocniejszą stronę książki.

Autor omawia szczegółowo elementy składowe III MAF: piechotę, pancerz, artylerię, lotnictwo, służby i oddziały inżynieryjne, wyjaśniając zasady ich funkcjonowania i ukazując napięcia narastające w strukturze dowodzenia w miarę postępu wojny. Szczególnie wartościowe jest przedstawienie dualności misji stojącej przed żołnierzami: wojna w pięciu północnych prowincjach łączyła walkę partyzancką z działaniami konwencjonalnymi, gdyż USMC musiał jednocześnie zmagać się z Viet Congiem i regularnymi siłami Armii Północnowietnamskiej. Gilbert nie traktuje tego napięcia jako tła, lecz jako centralny problem operacyjny, wokół którego organizuje znaczną część swojej analizy.

Szczególną uwagę autor poświęca programowi Combined Action Program (CAP) - jednemu z najoryginalniejszych i najżywiej do dziś dyskutowanych przedsięwzięć kontrpartyzanckich całej wojny. Plutony i drużyny CAP, współdziałając z lokalnymi milicjami, walczyły o serca i umysły wiejskiej ludności, realizując doktrynę, którą Gilbert słusznie osadza w długiej tradycji Korpusu jako "piechoty kolonialnej" Ameryki. Zderzenie tej filozofii z logiką wojennej atrycji narzucaną przez dowódcę sił US MACV, generała Westmorelanda, tworzy jeden z bardziej pouczających wątków książki. Program CAP, zbudowany od 1965 roku, został porzucony na rzecz strategii atrycyjnej Westmorelanda już w 1966 roku - i Gilbert nie ukrywa, że uważa to za poważny błąd strategiczny, chociaż nie traci naukowej powściągliwości w formułowaniu tego sądu.

Jako pozycja z serii Battle Orders, książka jest zakorzeniona w określonej konwencji wydawniczej: priorytetem jest organizacja wojskowa, nie narracja bitewna. Dla czytelnika szukającego dramatycznych opisów szturmów na Khe Sanh czy Hue będzie to zapewne rozczarowanie. Dla historyka wojskowości zainteresowanego tym, jak wielka formacja myśli, oddycha i przekształca się w kontakcie z trudno uchwytnym przeciwnikiem, książka jest prawdziwym skarbem. Recenzent branżowego pisma "Military Trader Magazine" docenił właśnie to: szczegółowe omówienie genezy III MAF, złożonej historii organizacyjnej jej komponentów, doktryny, wyszkolenia, taktyki oraz uzbrojenia i wyposażenia.

Ograniczenia woluminu - niecałe sto stron - sprawiają, że niektóre tematy są potraktowane zbyt skrótowo jak na ich ciężar gatunkowy. Kwestia relacji między III MAF a MACV, czyli instytucjonalny konflikt między logiką kontrpartyzancką a logiką atrycyjną, zasługiwałaby na osobną, pogłębioną analizę. Podobnie lotnictwo korpuśne, wspomniane przede wszystkim w kontekście struktury organizacyjnej, pozostaje na uboczu rozważań o jego roli taktycznej i operacyjnej. Ograniczenie to jest jednak wbudowane w formułę serii, nie zaś wynikiem niedbalstwa autora - a Gilbert maksymalizuje wartość poznawczą dostępnej mu przestrzeni z godną podziwu dyscypliną.

Warto podkreślić biograficzny wymiar tej publikacji. Gilbert był artylerzystą i instruktorem rezerwy USMC, a przez blisko trzydzieści lat pracował jako geolog naftowy w Azji Południowo-Wschodniej, na Bliskim Wschodzie i w Afryce - człowiek, który znał zarówno wojskową mentalność formacji, o której pisze, jak i teren, na którym ona działała. Pisał o marynarzach przez całe życie, aż do śmierci w 2019 roku, i ta długoletnia obsesja badawcza wyraźnie odciska się na jakości tej książki: za każdym suchym schematem organizacyjnym wyczuwa się kogoś, kto rozumie, co te struktury znaczyły dla ludzi, którzy w nich służyli.

*The US Marine Corps in the Vietnam War: III Marine Amphibious Force 1965-75* to pozycja obowiązkowa dla każdego, kto chce zrozumieć, jak Korpus Piechoty Morskiej funkcjonował instytucjonalnie w najbardziej złożonym konflikcie swojej nowoczesnej historii. Nie jest to książka dla niecierpliwych, lecz dla tych, którzy wiedzą, że organizacja jest losem - i że w wojnie wietnamskiej los ten okazał się dla wielu tragiczny.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com