Między grudniem 1941 a majem 1942 roku Imperium Brytyjskie poniosło serię upokarzających klęsk na Dalekim Wschodzie. Upadek Singapuru, odwrót z Birmy, bezsilność wobec japońskiej ofensywy - to nie były przypadkowe potknięcia, lecz symptom głębokiej zapaści doktrynalnej i organizacyjnej. Trzynasty tom serii "Battle Orders" wydawnictwa Osprey stawia sobie za cel wyjaśnienie, jak armia brytyjska, wychodząc z tej traumy, zdołała się przetworzyć instytucjonalnie i odnieść zwycięstwo. To pytanie badawcze jest samo w sobie wartościowe i rzadko stawiane z taką precyzją na tak ograniczonej przestrzeni.
Autorem opracowania jest Alan Jeffreys - postać o wyjątkowo trafnie dobranych kompetencjach do podjęcia tego tematu. Jeffreys jest kuratorem w Imperial War Museum w Londynie, a jego zainteresowania badawcze koncentrują się na taktyce i szkoleniu do walki w dżungli oraz ich ewolucji w armii brytyjskiej na Dalekim Wschodzie; praca magisterska obroniona na King's College w Londynie stanowiła szczegółowe opracowanie właśnie tych zagadnień. Rzadko zdarza się, by autor tomu popularnonaukowego legitymował się tak bezpośrednim akademickim przygotowaniem do tematu - i ta okoliczność wyraźnie wpływa na jakość wywodu.
Struktura książki jest tematyczna i konsekwentna: kolejne rozdziały omawiają misję bojową, doktrynę i szkolenie, organizację jednostek, taktykę, system dowodzenia i wywiadu (C3I), uzbrojenie i wyposażenie oraz wyciągnięte lekcje operacyjne. To standardowy szkielet serii "Battle Orders", lecz Jeffreys wypełnia go w sposób, który wykracza poza schematyczne kompendium. Centralną tezą książki jest twierdzenie, że przełom w wojennym losie armii brytyjskiej wynikał w znacznej mierze z wypracowania doktryny walki w dżungli i wynikającego z niej postępu w szkoleniu, taktyce i wyposażeniu. Ta interpretacja - konsekwentnie rozwijana przez kolejne rozdziały - nadaje publikacji spójność analityczną, jakiej brakuje wielu podobnym wydawnictwom skupionym wyłącznie na opisie organizacji bojowej.
Szczególnie cenne jest ujęcie procesu instytucjonalnej transformacji 14. Armii pod dowództwem generała Williama Slima. Jeffreys pokazuje, jak wnioski z katastrofalnych kampanii lat 1941–1942 przekładały się na konkretne zmiany w programach szkoleniowych w Indiach, jak powstawały szkoły walki w dżungli i jak nowa doktryna przenikała w dół struktury dowodzenia aż do szczebla batalionu. To nie jest narracja o bohaterstwie żołnierzy - to chłodna analiza mechanizmów uczenia się organizacji militarnej w warunkach ekstremalnej presji. Dla czytelnika zainteresowanego historią instytucji wojskowych, a nie jedynie sekwencją bitew, jest to materiał wyjątkowo wartościowy.
Warstwę organizacyjną - etaty dywizji piechoty, struktury brygad, skład jednostek wsparcia - autor prezentuje z dokładnością godną badacza archiwalnego. Kolorowe schematy organizacyjne i tabele etatowe stanowią rzeczowe narzędzie analityczne, a selektywna bibliografia wskazuje rzetelne tropy do dalszych poszukiwań. Mankamentem edytorskim, na który warto zwrócić uwagę, jest ograniczona liczba map operacyjnych odtwarzających dynamikę kampanii birmańskich - czytelnik próbujący wizualnie śledzić przemieszczenia wojsk podczas operacji na Arakanie czy bitew pod Kohimą i Imphalem będzie musiał sięgnąć po uzupełniające atlasy. Podobnie jak w innych tomach serii, szczebel drużyny i plutonu pozostaje poza optyką autora, co utrudnia pełne zrozumienie integracji broni na poziomie małych pododdziałów.
Nieuchronnym ograniczeniem wynikającym z profilu serii jest nieobecność kilku kontekstów, które dla historyka aspirującego do pełnego obrazu konfliktu byłyby niezbędne. Perspektywa japońskiego przeciwnika - jego doktryna, morale, ewolucja taktyczna - pojawia się jedynie jako tło dla analizy brytyjskich reakcji. Całkowicie pominięte zostają losy ludności cywilnej Birmy, polityczne napięcia wewnątrz Imperium związane z udziałem wojsk indyjskich i afrykańskich, a także szerszy kontekst strategiczny decyzji Churchilla i Mountbattena. Psychologiczny wymiar walki w dżungli - choroby, dezercje, złamane morale, a potem jego odbudowa - pojawia się jedynie śladowo, podczas gdy to właśnie te elementy wyróżniały kampanię birmańską spośród wszystkich teatrów działań II wojny światowej. Jeffreys jest świadomy tych pominięć; pytanie, czy ramy serii nie okazały się dla tak osobliwego konfliktu zbyt ciasne.
Publikacja znajdzie swoje właściwe miejsce w biblioteczce historyka wojskowości poszukującego precyzyjnego kompendium organizacyjno-doktrynalnego, miłośnika wargamingu potrzebującego wiarygodnych danych do scenariuszy kampanii birmańskiej, a także studenta zainteresowanego procesami instytucjonalnego uczenia się w strukturach zbrojnych. Aby uzupełnić nieuchronne luki, lekturę warto zestawić z tomami serii "Osprey Campaign" poświęconymi Kohimie i Imphalowi, z monografią Slima "Defeat into Victory" jako niezbędną perspektywą dowódczą oraz z opracowaniami poświęconymi Armii Indyjskiej, której udział w zwycięstwie 14. Armii był nie mniejszy niż wkład formacji stricte brytyjskich.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
