Myśliwce I-15, I-16 i I-153 były pierwszymi rosyjskimi masowo produkowanymi myśliwcami na świecie. Do czasu zakończenia produkcji seryjnej w 1941 roku wyprodukowano łącznie 17 000 myśliwców Polikarpow. Samoloty pierwszej serii z powodzeniem eksploatowane w Hiszpanii z Republikanami podczas wojny domowej (1936-39), w chińskich rękach przeciwko Japończykom (1937-38), a następnie z sowieckimi siłami powietrznymi ponownie przeciwko Japończykom w Mongolii podczas incydentu w Nomonhan (1939). Rosyjski myśliwiec brał udział w walce przeciwko Finom w latach 1939-40 podczas wojny zimowej. Zanim Wehrmacht przypuścił niespodziewany atak na ZSRR 22 czerwca 1941 r., ponad 20 sowieckich pilotów zdobyło asy latając w myśliwcach Polikarpow podczas tych różnych konfliktów. Jeszcze więcej asów narodziło się w pierwszych miesiącach niemieckiej inwazji, chociaż straty poniesione przez pięć jednostek granicznych okręgów wojskowych sowieckich sił powietrznych wyposażonych w około 4000 I-15bis, I-153 i I-16 były astronomiczne. Pomimo całkowitego zdeklasowania przez Bf 109E/F, myśliwce Polikarpow stanowiły trzon radzieckiego lotnictwa myśliwskiego przez pierwsze sześć miesięcy wojny na wschodzie. Wiele przyszłych asów rozpoczęło karierę bojową w myśliwcach Polikarpow, a nowo wcieleni do służby piloci kontynuowali szkolenie na dwumiejscowym I-15 UTI-4 do 1944 r. I-153 i I-16 aktywnie uczestniczyły w kampaniach przez cały 1942 r. a na niektórych sektorach frontu nawet do 1943. Co zaskakujące, garstka myśliwców Polikarpowa pozostała w służbie do 1945 roku. To ważny tytuł, który pomaga opowiedzieć historię ewolucji myśliwców "między wojnami”, ponieważ rodzina samolotów Polikarpow skutecznie wypełniła lukę między myśliwcami dwupłatowymi z pierwszej wojny światowej a jednopłatowymi myśliwcami z drugiej wojny światowej. Te samoloty były używane również we wszystkich "mniejszych" konfliktach lat 30-tych prowadzących do drugiej wojny światowej. Ta książka zawiera również znaczną część materiałów dotyczących hiszpańskiej wojny domowej, a także operacji przeciwko Japończykom pod koniec lat 30-tych XX wieku - oba obszary są bardzo popularne zarówno wśród historyków lotnictwa, jak i hobbystów.
"Polikarpov I-15, I-16 and I-153 Aces" autorstwa Michaiła A. Masłowa, z okładką Marka Postlethwaite'a oraz ilustracjami Andrieja Jurgensona, to tom numer 95 serii Osprey "Aircraft of the Aces", wydany po raz pierwszy 25 maja 2010 roku. Książka stanowi pierwsze w literaturze anglojęzycznej kompendium poświęcone wyłącznie radzieckim pilotom myśliwskim, którzy uzyskali status asa, latając na myśliwcach konstrukcji Nikołaja Polikarpowa – dwupłatach I-15 i I-153 oraz rewolucyjnym monopłacie I-16 – w kluczowym okresie 1936–1943.
Struktura książki jest typowa dla serii. Masłow rozpoczyna od wprowadzenia historycznego, omawiającego genezę konstrukcji Polikarpowa: od wczesnego I-15, przez innowacyjny I-16 z chowanym podwoziem, aż po ulepszonego I-153 "Czajka". Następne rozdziały systematycznie relacjonują udział asów w kluczowych kampaniach: hiszpańską wojnę domową (1936–1939), konflikty z Japonią nad jeziorem Chasan i rzeką Chałchin-Goł (1938–1939), wojnę zimową z Finlandią (1939–1940) oraz wczesną fazę wojny z Niemcami na froncie wschodnim (1941–1943). Autor koncentruje się na biografiach pilotów, ich osiągnięciach oraz specyfice eksploatacji tych maszyn w warunkach dynamicznie zmieniającej się wojny powietrznej.
Książka prezentuje sylwetki najwybitniejszych radzieckich asów latających na Polikarpowach: Jewgienija Stiepanowa (pierwszego radzieckiego asa, który zginął w akcji), Siergieja Gricewca (pierwszego dwukrotnego Bohatera Związku Radzieckiego), Grigorija Krawczenko, Aleksandra Pokryszkina (który zaczynał na I-16, zanim przesiadł się na P-39) oraz wielu innych pilotów, którzy odnieśli pięć lub więcej potwierdzonych zestrzeleń. Masłow relacjonuje ich osiągnięcia w sposób faktograficzny, opierając się na rosyjskich źródłach archiwalnych, raportach bojowych i relacjach weteranów, unikając nadmiernej heroizacji, a jednocześnie ukazując specyfikę walk powietrznych z udziałem Polikarpowów: znaczenie zwrotności I-15 w walce manewrowej, wyzwania związane z pilotowaniem trudnego w obsłudze I-16 oraz ewolucji taktyk w odpowiedzi na coraz nowocześniejszych przeciwników.
Książka spotkała się z bardzo pozytywnym przyjęciem czytelników. Na Amazonie publikacja uzyskała średnią ocenę 4,6/5 na podstawie 23 opinii, przy czym 72% recenzentów przyznało maksymalną notę 5 gwiazdek. Recenzenci chwalą przystępny styl narracji i wartość historyczną publikacji. Jeden z czytelników określił książkę jako "znakomite opracowanie kluczowego fragmentu radzieckiej historii lotnictwa", doceniając bezstronne podejście autora i bogactwo materiałów źródłowych. Na Goodreads książka uzyskała ocenę około 3,8/5 na podstawie kilkunastu opinii. Recenzent Jon Guttman na łamach "Aviation History" napisał: "Tekst Masłowa pełen jest wybitnych postaci, które często przekazują relacje z pierwszej ręki na temat tego, jak to było latać tymi pionierskimi myśliwcami. Jest też zwyczajowe bogactwo kolorowych profili". Publikacja jest często polecana modelarzom jako cenne źródło informacji o malowaniach, oznaczeniach jednostkowych i specyfice eksploatacji Polikarpowów w barwach radzieckich sił powietrznych oraz w służbie zagranicznej (Hiszpania, Chiny). Ze względu na format serii, szczegółowa analiza poszczególnych bitew powietrznych jest ograniczona – co jest zrozumiałe przy objętości około 96 stron.
Wartościowym elementem publikacji są ilustracje Andrieja Jurgensona. Plansze odtwarzają profile samolotów, schematy kamuflażu, oznaczenia jednostkowe i detale wyposażenia kokpitu w różnych wariantach I-15, I-16 i I-153 używanych przez radzieckie siły powietrzne oraz w służbie eksportowej. Publikacja zawiera około 90 zdjęć archiwalnych oraz 10 stron pełnokolorowych profili, które czytelnicy chwalą za przydatność dla modelarzy, szczególnie w kwestii odtworzenia charakterystycznych malowań z różnych teatrów działań, w tym oznaczeń jednostek walczących w Hiszpanii, Mongolii i na froncie wschodnim. Zdjęcia archiwalne, w tym wiele fotografii pilotów z ich maszynami na lotniskach polowych, uzupełniają narrację i nadają jej autentyczności.
Autorem tekstu jest Michaił A. Masłow, rosyjski historyk lotnictwa i uznany specjalista od radzieckich konstrukcji lotniczych okresu międzywojennego i II wojny światowej. Jest autorem licznych prac poświęconych samolotom Polikarpowa, Ławoczkina i innych biur konstrukcyjnych ZSRR. Jego styl jest zwięzły i nastawiony na przekazanie faktów, co odpowiada charakterowi serii "Aircraft of the Aces". Masłow konfrontuje źródła radzieckie z raportami niemieckimi, japońskimi i innymi, co pozwala na zrównoważone przedstawienie liczby zwycięstw – kwestii często spornej ze względu na różnice w procedurach potwierdzania zestrzeleń między armiami.
Ograniczenia publikacji wynikają z formatu serii: około 96 stron tekstu wymusza selekcję materiału. Niektóre wątki – takie jak szczegółowa analiza taktyki poszczególnych pułków, szerszy kontekst polityczny radzieckiej interwencji w Hiszpanii czy porównanie z myśliwcami przeciwnika – zostały potraktowane skrótowo. Czytelnicy wskazują również na brak bibliografii i przypisów źródłowych oraz tabel porównawczych osiągów, co jest typowe dla wczesnych tomów Osprey. Dodatkowo data wydania (2010) oznacza, że książka nie uwzględnia najnowszych badań archiwalnych z ostatnich dekad, choć podstawowe ustalenia dotyczące biografii i osiągnięć pilotów pozostają aktualne.
Podsumowując, "Polikarpov I-15, I-16 and I-153 Aces" to solidne i rzetelne wprowadzenie do tematu radzieckich pilotów myśliwskich latających na konstrukcjach Polikarpowa w kluczowym okresie 1936–1943. Michaił Masłow stworzył przystępne kompendium, które łączy analizę techniczną z biografiami pilotów i unikalnymi relacjami z pola walki. Dla czytelników szukających szczegółowej analizy taktycznej publikacja może okazać się zbyt zwięzła, lecz jako punkt wyjścia do dalszych poszukiwań lub jako źródło wizualne dla modelarzy sprawdza się doskonale. Warto ją traktować jako jeden z elementów szerszej bibliografii tematu, uzupełniający inne tomy serii "Aircraft of the Aces" o myśliwcach radzieckich. Dla miłośników historii lotnictwa i "mniej znanych" aspektów wojny powietrznej w Hiszpanii, Mongolii i na wczesnym froncie wschodnim ta książka ma szczególną wartość, przypominając o roli Polikarpowów jako maszyn, które – mimo że technologicznie ustępowały późniejszym konstrukcjom – dzięki zwrotności, niezawodności i umiejętnościom pilotów odniosły znaczące sukcesy w jednych z najważniejszych konfliktów poprzedzających i otwierających II wojnę światową.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
