Włoskie asy pierwszej wojny światowej przeszli do historii jako niepodważalni panowie przestworzy w walce z ich austro-węgierskimi wrogami. Na tym często zapomnianym teatrze działań wojennych ci niezwykli piloci dali siłom włoskim niekwestionowaną przewagę w powietrzu i pozostawili trwałe dziedzictwo jako nadzwyczajni ludzie. Po przeprowadzeniu wywiadów z potomkami niemal wszystkich włoskich asów z czasów Wielkiej Wojny, Paolo Varriale odkrywa niesamowitą, a czasem tragiczną historię tych wojowników. Lata żmudnych badań zakończyły się tym prawdziwie przełomowym dziełem, które ożywiło wyczyny tak słynnych asów, jak Baracca, Ruffo i Piccio oraz mniej znanych Riva, Sabelli i Nardini. Listy, pamiętniki i niepublikowane zdjęcia rzucają światło na nieznane wcześniej doświadczenia osobiste i jednostkowe, obnażając wiele mitów i czyniąc z tego imponujący dodatek do historii lotnictwa I wojny światowej.
"Italian Aces of World War 1" autorstwa Paola Varrialego, z okładką Marka Postlethwaite'a oraz ilustracjami Harry'ego Dempseyа i Marka Stylinga, to tom numer 89 serii Osprey "Aircraft of the Aces", wydany w 2009 roku. Książka wypełnia lukę rzadko adresowaną w anglojęzycznym piśmiennictwie: włoski front powietrzny I wojny światowej - toczone nad Alpami i Adriatykiem walki z lotnictwem austro-węgierskim - pozostaje dla zachodniego czytelnika jednym z najmniej znanych teatrów działań całego konfliktu, mimo że wydał pilotów o imponującym dorobku bojowym.
Struktura książki odbiega od typowego układu serii i spotkała się z wyraźnym uznaniem recenzentów. Zamiast narracji chronologicznej lub geograficznej Varriale przyjął trójrozdziałowy format: pierwszy rozdział omawia teatry działań i przyczyny przystąpienia Włoch do wojny, drugi poświęcony jest samolotom, wyposażeniu i szkoleniu włoskich lotników, trzeci zaś - zdecydowanie najobszerniejszy - prezentuje sylwetki asów w porządku alfabetycznym, poświęcając każdemu pilotowi osobną, skupioną wyłącznie na nim narrację. Taki układ pozwala czytelnikowi śledzić losy poszczególnych lotników bez rozpraszania uwagi na innych bohaterów, co recenzenci oceniali jako zabieg szczególnie udany. Aneksy uzupełniają całość o tabele statystyczne.
Pod względem merytorycznym tom wyróżnia się wyjątkową podstawą źródłową. Varriale przeprowadził wywiady z potomkami niemal wszystkich włoskich asów I wojny światowej, uzyskując dostęp do listów, dzienników i niepublikowanych fotografii z rodzinnych archiwów. Materiał ten pozwolił mu obalić szereg funkcjonujących w literaturze mitów - zwłaszcza dotyczących oznaczeń personalnych i jednostkowych samolotów - oraz ujawnić szczegóły dotąd zupełnie nieznane. Spośród 45 omawianych pilotów - zarówno lotnictwa armijnego, jak i marynarki wojennej - najsłynniejszy jest Francesco Baracca, włoski as asów z 34 zwycięstwami, ale Varriale z równą starannością dokumentuje sylwetki mniej znanych postaci: Ruffo di Calabrii, Piccio, Fucini, Novellego, Rivi, Sabellego czy Nardiniego. Piloci ci latali na Nieuportach, Spadach, Hanriotach i hydrolotniach Macchi, budując dorobek bojowy, który autor ocenia jako wyróżniający się na tle innych frontów I wojny.
Odbiór książki był bardzo pozytywny. Peter Kilduff w rubryce Between the Bookends podkreślał szczególną żywość narracji wynikającą z bezpośredniego kontaktu autora z rodzinami asów i dostępu do źródeł pierwotnych. Scott Van Aken z Modelingmadness rekomendował pozycję zarówno entuzjastom historii, jak i modelarzom, zwracając uwagę na wyjątkowo bogatą kolekcję fotografii archiwalnych, z których wiele nigdy wcześniej nie było publikowanych. Jon Guttman na łamach "Aviation History" określił tom jako pozycję uzupełniającą - w stosunku do wcześniejszej, obszerniejszej publikacji Schiffer o tych samych pilotach - wzbogaconą jednak o materiały pozyskane po 2003 roku, niedostępne w tamtym opracowaniu. Kilku czytelników wskazywało na element nieoczekiwanego humoru: Varriale relacjonuje nie tylko walki, ale też mniej formalne anegdoty z życia pilotów, które nadają portretom asów wymiar ludzki i nieraz rozbawią nawet wytrawnego czytelnika.
Materiał wizualny Harry'ego Dempseyа i Marka Stylinga spełnia wysokie standardy wypracowane przez Dempseyа w całej I-wojennej podserii Osprey. Plansze barwne dokumentują profile samolotów poszczególnych asów - Nieuportów 17 i 24, Spadów XIII, Hanriotów HD.1 i Macchi hydrolotni - z charakterystycznymi, indywidualnymi oznakowaniami i schematami kamuflażu. Dzięki dostępowi do niepublikowanych fotografii i materiałów rodzinnych Varriale mógł skorygować i uzupełnić dane o oznaczeniach, co czyni plansze szczególnie wartościowymi dla modelarzy szukających rzetelnych referencji do rzadkich tematów.
Paolo Varriale to autor o wyjątkowych kwalifikacjach do napisania tej książki: jest kustoszem Muzeum Baracca w Lugo - instytucji poświęconej pamięci włoskiego asa asów - oraz konsultantem historycznym Biura Historycznego Włoskich Sił Powietrznych, dla którego opracowywał monografie jednostek i pilotów I wojny. Wcześniej współpracował przy obszernym wydaniu Schiffer z 2003 roku, co oznacza, że "Italian Aces of World War 1" dla Osprey to owoc kilkunastu lat ciągłych badań, uwieńczonych dostępem do źródeł rodzinnych nieosiągalnych dla żadnego zewnętrznego badacza.
Ograniczenia publikacji są w tym przypadku specyficzne. Recenzenci wskazywali, że osoby posiadające wcześniejsze wydanie Schiffer mogą uznać tom za opracowanie uzupełniające raczej niż zastępujące tamtą pozycję - choć nowe materiały źródłowe czynią go wartościowym nawet dla tych czytelników. Działania lotnicze marynarki wojennej oraz walki na frontach pozaalpejskich zostały potraktowane mniej szczegółowo niż kampania nad Isonzo. Brak pogłębionej analizy porównawczej z lotnictwem austro-węgierskim sprawia, że czytelnik otrzymuje wyraźnie jednostronną perspektywę - co jest zrozumiałe wobec profilu serii, lecz ogranicza pełny obraz konfrontacji powietrznej na tym teatrze.
Podsumowując, "Italian Aces of World War 1" to jedna z najbardziej oryginalnych pozycji w serii pod względem podejścia badawczego: opracowanie oparte na źródłach rodzinnych, osobistych i archiwalnych, które pozwoliły autorowi zarówno wypełnić lukę w anglojęzycznej literaturze o włoskim lotnictwie I wojny, jak i obalić część dotychczasowych ustaleń. Varriale stworzył książkę, która jest jednocześnie rzetelnym kompendium historycznym, bogatym źródłem wizualnym i - co rzadkie w tego rodzaju publikacjach - lekturą po prostu angażującą emocjonalnie, dzięki bliskości relacji z potomkami opisywanych pilotów. Dla każdego, kto interesuje się lotnictwem I wojny światowej i chciałby wyjść poza dobrze znane fronty zachodni i wschodni, ta pozycja jest lekturą obowiązkową.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
