Curtiss P-36 rozpoczął swoje życie w Stanach Zjednoczonych, gdzie uznano go za rewolucję w projektowaniu w porównaniu do innych amerykańskich myśliwców. Jego piloci odnieśli jedne z pierwszych amerykańskich zwycięstw w tej wojnie, a wielu z nich zostało asami. Jeden z pilotów P-36, Frances Gabreski, został czołowym amerykańskim asem na teatrze europejskim. Jednak do czasu japońskiego ataku na Pearl Harbor, P-40 coraz bardziej wypierał P-36, który Stany Zjednoczone wyeksportowały do ​​Francji pod postacią myśliwca Hawk 75. Pilotowany przez Francuzów, zdobyty przez Niemców, sprzedany Finom, przeniesiony do Indii i Afryki, a nawet włączonych do RAF, Hawk 75 służył na każdym teatrze działań. Ta książka przedstawia fascynujące życie samolotu, który walczył po obu stronach wojny, w tym często pomijane francuskie siły powietrzne Vichy, z kolorowymi grafikami i fotografiami. Relacje z pierwszej ręki odtwarzają wiele historii, które dały początek ponad 60 pilotom z kilku krajów, którzy zostali asami latającymi na wariantach P-36.

"P-36 Hawk Aces of World War 2" autorstwa Lionela Persynа, Kariego Stenmana i Andrew Thomasa, z okładką Marka Postlethwaite'a oraz ilustracjami Chrisa Daveya i Marka Stylinga, to tom numer 86 serii Osprey "Aircraft of the Aces", wydany w 2009 roku. Książka zamyka w serii cykl poświęcony rodzinie myśliwców Curtiss Hawk i stanowi jednocześnie pierwsze anglojęzyczne opracowanie wyłącznie poświęcone asom latającym na tym typie - publikację wyjątkową ze względu na niezwykłą wielonarodowość omawianego tematu.

Struktura książki jest tematyczno-geograficzna i obejmuje sześć rozdziałów: genezę P-36 i jego początki w służbie amerykańskiej, Bitwę o Francję, działania na frontach afrykańskich, obronę Finlandii, walki z japońskim lotnictwem oraz rozdział końcowy dokumentujący schyłkową służbę typu w różnych siłach powietrznych. Uzupełniają je szczegółowe aneksy i plansze barwne. Taki układ odzwierciedla niezwykłe losy samolotu: P-36, wyparty z pierwszoliniowej służby USAAF przez P-40 jeszcze przed atakiem na Pearl Harbor, trafił do Francji jako Hawk 75, stamtąd - po klęsce - do rąk Niemców, Finów, Hindusów i RAF-u, i w tej czy innej formie walczył na niemal każdym teatrze działań II wojny światowej, po obu stronach konfliktu.

Pod względem merytorycznym tom wyróżnia się przede wszystkim zakresem geograficznym i zdolnością autorów do pokrycia tak zróżnicowanego materiału. Spośród ponad 60 pilotów, którzy osiągnęli status asa na P-36 i jego wariantach, wywodzili się lotnicy z wielu krajów: Francuzi walczący z Luftwaffe wiosną 1940 roku, a następnie - po kapitulacji - w barwach lotnictwa Vichy; Finowie odpierający radzieckie bombardowania nad Karelią; piloci RAF na teatrze indyjskim i afrykańskim; wreszcie Amerykanie, spośród których Francis Gabreski - późniejszy czołowy as USAAF w Europie - stawiał pierwsze kroki bojowe właśnie na P-36. Autorzy konsekwentnie wskazują też na ciekawostkę dotyczącą systemu zaliczania zestrzeleń w armée de l'air: każdy pilot uczestniczący we wspólnym zestrzeleniu otrzymywał pełne, niepodzielone zwycięstwo, co znacząco wpływa na statystyki francuskich asów.

Książka spotkała się z bardzo pozytywnym przyjęciem. Scott Van Aken z Modelingmadness określił ją jako pierwszą anglojęzyczną publikację obejmującą asów Hawk 75 i ocenił jako pozycję, która ucieszy każdego miłośnika lotnictwa. Recenzenci chwalili bogactwo relacji z pierwszej ręki, które ożywiają narrację, a kilku czytelników wskazywało, że to jedna z najlepszych pozycji w całej serii - obok tytułów Johna Weala i George'a Mellinger. Szczególnie doceniano wyjątkową wielonarodowość perspektywy i dokumentację teatrów działań, które w anglojęzycznej literaturze lotniczej bywają pomijane - zwłaszcza Finlandii i Wietnamu/Indochin.

Materiał wizualny Stylinga i Daveya obejmuje osiem stron plansz barwnych dokumentujących profile P-36/Hawk 75/Mohawk w służbie kolejnych użytkowników - od standardowych malowań USAAF przez charakterystyczne fińskie oznaczenia swastyki po kamuflaże Vichy i RAF-u na różnych teatrach. Około 80 fotografii archiwalnych uzupełnia narrację o zdjęcia rzadko dostępne w jednym miejscu: fotografie samolotów i pilotów na lotniskach w Finlandii, Francji, Afryce Północnej i Azji. Dla modelarzy zainteresowanych tak egzotycznymi wariantami oznakowania jak fińskie, marokańskie czy syryjskie książka ma wyjątkową wartość referencyjną.

Trójka autorów wnosi precyzyjnie komplementarne kompetencje. Lionel Persyn jest jednym z czołowych badaczy nowego pokolenia zajmujących się francuskim lotnictwem wojskowym - ze szczególną specjalizacją właśnie w Hawk 75 w służbie armée de l'air. Kari Stenman to uznany na świecie autorytet w dziedzinie fińskich sił powietrznych II wojny światowej, autor i współautor wielu opracowań poświęconych fińskim lotnictwu i jego jednostkom. Andrew Thomas wnosił do projektu znajomość operacji RAF i lotnictwa brytyjskiego Commonwealth. Połączenie trzech perspektyw - francuskiej, fińskiej i brytyjskiej - sprawia, że żaden z kluczowych teatrów działań nie został potraktowany przez pryzmat jedynie zewnętrznego obserwatora.

Ograniczenia wynikają z formuły serii i wyjątkowej rozpiętości tematu. Sześć rozdziałów na 96 stronach, obejmujących kilka kontynentów, wiele armii i kilkanaście lat służby samolotu, to zadanie, które z konieczności wymusza skróty. Działania na Dalekim Wschodzie - Birma, Indie, Holenderskie Indie Wschodnie - zostały omówione pobieżnie wobec Francji i Finlandii. Czytelnik zainteresowany wyłącznie jednym z teatrów działań może odczuć niedosyt. Warto też odnotować, że zróżnicowane systemy potwierdzania zestrzeleń stosowane przez poszczególne armie utrudniają porównywanie statystyk pilotów z różnych krajów, co autorzy sygnalizują, lecz nie zawsze rozwiązują w sposób w pełni satysfakcjonujący.

Podsumowując, "P-36 Hawk Aces of World War 2" to pozycja rzadko spotykana w serii: opracowanie poświęcone samolotowi, który walczył po obu stronach konfliktu, na wszystkich kontynentach i w kilkunastu różnych barwach narodowych. Persyn, Stenman i Thomas stworzyli kompendium, które łączy historię techniczną maszyny z biografiami pilotów i relacjami bojowymi z teatrów działań rzadko obecnych w anglojęzycznej literaturze. Dla miłośników mniej znanych aspektów II wojny światowej w powietrzu - zwłaszcza Bitwy o Francję, Wojny Zimowej i działań śródziemnomorskich - ta książka jest lekturą naprawdę wyjątkową.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com