W 1939 roku Słowacja podpisała umowę o ochronie z Rzeszą Niemiecką i włączyła się do ataku na Polskę, gdzie jej eskadry myśliwskie wyposażone w myśliwce Avia B-534 uzyskały pierwsze zestrzelenia. W październiku 1942 roku Słowacy, pożegnawszy się z przestarzałymi samolotami zostali wyposażeni w Bf 109E które nabyli w liczbie 43 sztuk. Mimo że wspierała niemieckie wysiłki w Jugosławii i Grecji, Bułgaria nie wypowiedziała wojny Rosji. Po raz pierwszy lotnictwo Bułgarii uaktywniło się w sierpniu 1943 r., kiedy bułgarscy piloci myśliwscy wykorzystali swoje Bf 109G z dobrym skutkiem. Od końca 1943 do połowy 1944 roku bułgarscy piloci próbowali bronić kraju przed amerykańskimi bombowcami, zaś kilkoro ich pilotów uzyskało w tym okresie status asa.
"Slovakian and Bulgarian Aces of World War 2" autorstwa Jiříego Rajlicha, Stephana Boshniakova i Petko Mandjukova, z okładką Marka Postlethwaite'a oraz ilustracjami Johna Weala i Marka Stylinga, to tom numer 58 serii Osprey "Aircraft of the Aces", wydany po raz pierwszy 25 lutego 2004 roku. Książka poświęcona jest pilotom myśliwskim Słowacji i Bułgarii, którzy uzyskali status asa w latach 1939–1945, walcząc u boku Luftwaffe na froncie wschodnim oraz w obronie własnego terytorium przed nalotami alianckimi.
Struktura książki jest typowa dla serii. Autorzy rozpoczynają od krótkiego wprowadzenia historycznego, omawiającego genezę słowackich sił powietrznych po proklamacji niepodległości w 1939 roku oraz bułgarskiego lotnictwa w kontekście przystąpienia kraju do Paktu Trójstronnego. Następne rozdziały systematycznie relacjonują udział asów w kluczowych kampaniach: działania słowackich jednostek myśliwskich wyposażonych początkowo w przestarzałe Avia B-534, a później w Bf 109E i G, podczas operacji Barbarossa; oraz walki bułgarskich pilotów na Bf 109G w obronie kraju przed amerykańskimi bombowcami w latach 1943–1944. Autorzy koncentrują się na biografiach pilotów, ich osiągnięciach oraz specyfice eksploatacji niemieckich maszyn w warunkach sojuszniczych.
Książka prezentuje sylwetki najwybitniejszych asów: słowackich pilotów takich jak Ján Režňák czy Izidor Kovárik, oraz bułgarskich – Dimityra Stojanowa i Stojana Bočeva. Rajlich i współautorzy relacjonują ich osiągnięcia w sposób faktograficzny, dokumentując ponad 215 potwierdzonych zestrzeleń zgłoszonych przez słowackich pilotów oraz 8 bułgarskich asów. Autorzy zwracają uwagę na międzynarodowy kontekst służby tych lotników, którzy latali na maszynach dostarczonych przez Niemcy, często w warunkach ograniczonego szkolenia i logistyki.
Książka spotkała się z pozytywnym przyjęciem czytelników. Na Amazonie publikacja uzyskała średnią ocenę 4,7 na 5 gwiazdek na podstawie 21 opinii, przy czym 73% recenzentów przyznało jej maksymalną notę 5 gwiazdek. Recenzenci chwalą przystępny styl narracji i wartość historyczną publikacji, szczególnie doceniając fakt, że jest to jedno z nielicznych anglojęzycznych opracowań poświęconych lotnictwu tych dwóch państw. Jeden z czytelników na Amazonie zauważył, że książka zawiera użyteczne informacje o strukturze obu sił powietrznych i typach używanych samolotów. Inny recenzent wskazał na pewne upolitycznienie narracji – autorzy, wychowani w komunistycznej Czechosłowacji, bywają krytyczni wobec reżimu Tiso, co dla niektórych czytelników może być irytujące, choć nie umniejsza wartości merytorycznej publikacji. Na Goodreads średnia ocena prac Rajlicha wynosi około 3,94 na 5, co potwierdza solidną pozycję autora w oczach odbiorców.
Wartościowym elementem publikacji są ilustracje Johna Weala i Marka Stylinga. Plansze odtwarzają profile samolotów, schematy kamuflażu, oznaczenia jednostkowe i detale wyposażenia kokpitu w barwach słowackich i bułgarskich sił powietrznych. Publikacja zawiera liczne zdjęcia archiwalne, w tym wiele fotografii pilotów z ich maszynami, które czytelnicy chwalą za przydatność dla modelarzy, szczególnie w kwestii odtworzenia rzadkich oznaczeń narodowych i jednostkowych.
Autorami tekstu są Jiří Rajlich, czeski historyk lotnictwa i kierownik kurator Muzeum Lotnictwa w Pradze-Kbely, oraz bułgarscy badacze Stephan Boshniakov i Petko Mandjukov, współpracownicy Bułgarskiego Muzeum Lotnictwa. Ich współpraca gwarantuje dostęp do źródeł lokalnych niedostępnych zachodnim historykom. Styl autorów jest zwięzły i nastawiony na przekazanie faktów, co odpowiada charakterowi serii.
Ograniczenia publikacji wynikają z formatu serii: około 100 stron tekstu wymusza selekcję materiału. Niektórzy czytelnicy zauważają, że część bułgarska jest nieco krótsza niż słowacka, a brak jest szczegółowego słownika biograficznego wszystkich asów – co jest zrozumiałe przy objętości serii, lecz może pozostawiać niedosyt. Data wydania (2004) oznacza także, że książka nie uwzględnia najnowszych badań archiwalnych z ostatnich dekad, choć podstawowe ustalenia dotyczące biografii i osiągnięć pilotów pozostają aktualne.
Podsumowując, "Slovakian and Bulgarian Aces of World War 2" to solidne wprowadzenie do tematu pilotów myśliwskich Słowacji i Bułgarii w II wojnie światowej. Jiří Rajlich i współautorzy stworzyli przystępne i rzetelne kompendium, które łączy analizę techniczną z biografiami pilotów w przystępnej formie. Dla czytelników szukających szczegółowej analizy taktycznej lub szerszego kontekstu strategicznego publikacja może okazać się zbyt zwięzła, lecz jako punkt wyjścia do dalszych poszukiwań lub jako źródło wizualne dla modelarzy sprawdza się dobrze. Warto ją traktować jako jeden z elementów szerszej bibliografii tematu, uzupełniający inne tomy serii "Aircraft of the Aces" poświęcone lotnictwu państw Osi. Dla miłośników historii lotnictwa i "mniej znanych" teatrów II wojny światowej ta książka ma szczególną wartość, przypominając o wkładzie pilotów małych państw sojuszniczych w wojnę powietrzną nad frontem wschodnim i w obronie terytorium macierzystego kraju.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
