Po raz pierwszy wchodząc do działania po niemieckiej inwazji na ZSRR w czerwcu 1941 r., Królewskie Rumuńskie Siły Powietrzne były sprzymierzone z Luftwaffe od czasu, gdy rząd rumuński podpisał pakt trójstronny z Niemcami i Włochami w listopadzie 1940 r. Uwięzione w ostrym konflikcie z Sowietami do września 1944 r., kiedy Armia Czerwona przelała się przez rumuńską granicę i wymusiła zawieszenie broni, skromne siły myśliwskie zabiły ponad 1500 żołnierzy głównie latając na Bf 109E.
"Rumanian Aces of World War 2" autorstwa Dénesa Bernáda, z okładką Marka Postlethwaite'a oraz ilustracjami Johna Weala, to tom numer 54 serii Osprey "Aircraft of the Aces", wydany po raz pierwszy 20 czerwca 2003 roku. Książka poświęcona jest pilotom myśliwskim Królewskich Rumuńskich Sił Powietrznych (Forțele Aeriene Regale ale României), którzy uzyskali status asa w latach 1941–1944, walcząc głównie na froncie wschodnim przeciwko ZSRR oraz w obronie rumuńskich pól naftowych przed nalotami USAAF. Publikacja stanowi rzadkie w literaturze anglojęzycznej opracowanie tematu rumuńskiego lotnictwa myśliwskiego w II wojnie światowej, oparte na źródłach lokalnych i archiwach dostępnych autorowi.
Struktura książki jest typowa dla serii. Bernád rozpoczyna od krótkiego wprowadzenia historycznego, omawiającego genezę rumuńskich sił powietrznych po przystąpieniu Rumunii do Paktu Trójstronnego w listopadzie 1940 roku oraz proces szkolenia pilotów i dostaw sprzętu od sojuszników niemieckich. Następne rozdziały systematycznie relacjonują udział rumuńskich asów w kluczowych kampaniach: działania na froncie wschodnim od czerwca 1941 roku, walki nad Besarabią i Ukrainą, obronę Ploeszti przed amerykańskimi bombowcami w 1943–1944 roku, oraz finalny okres po przewrocie królewskim w sierpniu 1944 roku, gdy Rumunia zmieniła strony i rozpoczęła działania przeciwko Niemcom i Węgrom. Autor koncentruje się na biografiach pilotów, ich osiągnięciach oraz specyfice eksploatacji różnych typów maszyn w warunkach bojowych.
Książka prezentuje sylwetki najwybitniejszych rumuńskich asów: Constantina "Bâzu" Cantacuzino (68–69 zwycięstw – najskuteczniejszy pilot rumuński), Alexandra Șerbănescu (47 zwycięstw), Ioana Dicezare (25+ zwycięstw) oraz wielu innych pilotów, którzy odnieśli pięć lub więcej potwierdzonych zestrzeleń. Bernád relacjonuje ich osiągnięcia w sposób faktograficzny, unikając nadmiernej heroizacji, a jednocześnie ukazując specyfikę walk powietrznych na froncie wschodnim: znaczenie znajomości terenu, współpracy z myśliwcami niemieckimi oraz ewolucji taktyk w odpowiedzi na coraz skuteczniejszą obronę sowiecką. Autor zwraca również uwagę na międzynarodowy kontekst służby rumuńskich pilotów, którzy latali na maszynach różnych pochodzeń: przestarzałych polskich PZL P.11/P.24, brytyjskich Hawker Hurricane, niemieckich Bf 109 oraz rodzimych konstrukcjach IAR 80/81.
Książka spotkała się z bardzo pozytywnym przyjęciem czytelników. Do 2026 r. na Amazonie publikacja uzyskała średnią ocenę 4,7 na 5 gwiazdek na podstawie 31 opinii, przy czym 82% recenzentów przyznało jej maksymalną notę 5 gwiazdek. Na Goodreads książka uzyskała ocenę 4,30 na 5 na podstawie 10 ocen. Recenzenci chwalą przystępny styl narracji i wartość historyczną publikacji, szczególnie doceniając fakt, że Bernád – będąc rumuńskim badaczem mieszkającym w Kanadzie – miał dostęp do źródeł narodowych niedostępnych zachodnim historykom. Wielu czytelników wskazuje, że książka wypełnia lukę w literaturze anglojęzycznej, prezentując perspektywę rumuńską na wydarzenia, które bywają marginalizowane w opracowaniach zachodnich. Jeden z recenzentów na Goodreads zauważył jednak, że autor wykazuje pewną sympatię dla rumuńskich pilotów, czasem punktując z zadowoleniem sowieckie zawyżanie liczby zestrzeleń, przy jednoczesnym pomijaniu podobnych praktyk po stronie rumuńskiej.
Wartościowym elementem publikacji są ilustracje Johna Weala. Plansze odtwarzają profile samolotów, schematy kamuflażu, oznaczenia jednostkowe i detale wyposażenia kokpitu w barwach rumuńskich sił powietrznych. Czytelnicy chwalą jakość reprodukcji i przydatność plansz dla modelarzy, szczególnie w kwestii odtworzenia rzadkich oznaczeń jednostek Escadrilă oraz charakterystycznych oznaczeń narodowych z krzyżem Michała Walecznego. Zdjęcia archiwalne, w tym wiele fotografii pilotów i ich maszyn, uzupełniają narrację i nadają jej autentyczności. Publikacja zawiera 92 zdjęcia czarno-białe oraz 11 ilustracji kolorowych.
Autorem tekstu jest Dénes Bernád, kanadyjski historyk lotnictwa pochodzenia rumuńskiego, który od 1983 roku specjalizuje się w badaniach nad lotnictwem wojskowym Europy Wschodniej w II wojnie światowej. Z wykształcenia inżynier mechanik, jest współzałożycielem Stowarzyszenia na rzecz Promocji Historii Rumuńskiego Lotnictwa w Bukareszcie oraz Węgierskiego Stowarzyszenia Historii Lotnictwa w Budapeszcie. Jego styl jest zwięzły i nastawiony na przekazanie faktów, co odpowiada charakterowi serii. Bernád konfrontuje źródła rumuńskie z raportami niemieckimi, sowieckimi i amerykańskimi, co pozwala na zrównoważone przedstawienie liczby zwycięstw – kwestii często spornej ze względu na różnice w procedurach potwierdzania zestrzeleń między armiami.
Ograniczenia publikacji wynikają z formatu serii: około 96 stron tekstu wymusza selekcję materiału. Niektóre wątki – takie jak szczegółowa analiza taktyki poszczególnych eskadr, szerszy kontekst polityczny relacji rumuńsko-niemieckich czy perspektywa cywilnej ludności dotkniętej działaniami lotniczymi – zostały potraktowane skrótowo. Dodatkowo data wydania (2003) oznacza, że książka nie uwzględnia badań archiwalnych opublikowanych w ostatnich dekadach, choć podstawowe ustalenia dotyczące biografii i osiągnięć pilotów pozostają aktualne.
Podsumowując, "Rumanian Aces of World War 2" to solidne wprowadzenie do tematu rumuńskich pilotów myśliwskich w II wojnie światowej. Dénes Bernád stworzył przystępne i rzetelne kompendium, które łączy analizę techniczną z biografiami pilotów w przystępnej formie. Dla czytelników szukających szczegółowej analizy taktycznej lub szerszego kontekstu strategicznego publikacja może okazać się zbyt zwięzła, lecz jako punkt wyjścia do dalszych poszukiwań lub jako źródło wizualne dla modelarzy sprawdza się dobrze. Warto ją traktować jako jeden z elementów szerszej bibliografii tematu, uzupełniający inne tomy serii "Aircraft of the Aces" oraz dedykowane monografie o lotnictwie państw Osi. Dla miłośników historii lotnictwa i "mniej znanych" teatrów II wojny światowej ta książka ma szczególną wartość, przypominając o wkładzie rumuńskich pilotów w wojnę powietrzną nad frontem wschodnim i w obronie strategicznych celów przemysłowych.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
