Ta książka szczegółowo opisuje wyczyny pilotów, którzy latali na niezwykle udanym myśliwcu SPAD XIII i nieco trudniejszym w użyciu SPAD XII. Zbudowany w odpowiedzi na niedoskonałości bojowe samolotu SPAD VII, SPAD XIII po raz pierwszy wszedł do służby we francuskim Militaire Aviation pod koniec 1917 roku. Pomijając początkowe problemy z napędem samolot ten święcił niemałe sukcesy na Froncie Zachodnim, gdzie był używany przez wielu francuskich, amerykańskich, włoskich i belgijskich asów, w tym przez Eddiego Rickenbackera, czołowego asa USA I wojny światowej. Tymczasem SPAD XII był efektem licznych ulepszeń modelu SPAD VII. Wchodząc do służby w lipcu 1917, samolot mógł pochwalić się jednostrzałowym działkiem 37 mm Puteaux, którą trzeba było ręcznie przeładować w locie! Trudny do latania, XII był wydawany tylko doświadczonym pilotom i był pilotowany przez kilku asów.
"SPAD XII/XIII Aces of World War I" autorstwa Jona Guttmana, z okładką Iaina Wyllie oraz ilustracjami Harry'ego Dempseya i Marka Stylinga, to tom numer 47 serii Osprey "Aircraft of the Aces", wydany po raz pierwszy w 2002 roku. Książka poświęcona jest pilotom myśliwskim, którzy uzyskali status asa, latając na dwóch pokrewnych, lecz istotnie różniących się konstrukcjach: SPAD S.XII z działkiem 37 mm strzelającym przez wał śmigła oraz SPAD S.XIII – jednym z najskuteczniejszych myśliwców Ententy w końcowej fazie I wojny światowej. Publikacja obejmuje działania tych maszyn głównie na froncie zachodnim w latach 1917–1918, choć wspomina także służbę w jednostkach amerykańskich, włoskich i innych sojuszniczych.
Struktura książki jest typowa dla serii. Guttman rozpoczyna od krótkiego wprowadzenia technicznego, wyjaśniającego genezę obu konstrukcji: SPAD XII jako eksperymentalnej maszyny z potężnym uzbrojeniem, która wymagała od pilota niezwykłych umiejętności ze względu na konieczność przeładowywania działka w locie, oraz SPAD XIII jako udoskonalonej wersji wcześniejszego S.VII z mocniejszym silnikiem i podwójnym uzbrojeniem karabinowym. Następne rozdziały systematycznie relacjonują udział asów SPAD-ów w kluczowych kampaniach: od debiutu nad frontem zachodnim w 1917 roku, przez ofensywę wiosenną 1918, aż po finalne miesiące wojny. Autor koncentruje się na biografiach pilotów, ich taktykach walki oraz specyfice eksploatacji obu typów maszyn w warunkach bojowych.
Książka prezentuje sylwetki najwybitniejszych asów latających na SPAD-ach XII i XIII: René Foncka (75 zwycięstw – najskuteczniejszy as aliancki, który odniósł większość sukcesów na SPAD XIII), Charlesa Nungessera (43 zwycięstwa, kontrowersyjny bohater francuskiego lotnictwa), Eddiego Rickenbackera (26 zwycięstw, najskuteczniejszy as amerykański, latający na SPAD XIII w 94. Eskadrze), Franka Luke'a (18 zwycięstw, w tym wiele balonów, poległego w walce w wieku 21 lat) oraz Georges'a Guynemera, który testował wczesne wersje SPAD-ów przed swoją zaginięciem. Guttman relacjonuje ich osiągnięcia w sposób faktograficzny, unikając nadmiernej heroizacji, a jednocześnie ukazując specyfikę walk powietrznych w końcowej fazie wojny: znaczenie prędkości nurkowania SPAD-ów, koordynacji w ramach formacji oraz ewolucji taktyk w odpowiedzi na coraz skuteczniejszą obronę niemiecką.
Książka spotkała się z pozytywnym przyjęciem czytelników. Na portalach recenzyjnych użytkownicy chwalą przystępny styl narracji i wartość historyczną publikacji, szczególnie doceniając fakt, że Guttman poświęcił uwagę zarówno popularnemu SPAD XIII, jak i rzadziej omawianemu SPAD XII z działkiem – maszynie, która budziła mieszane uczucia wśród pilotów ze względu na trudności w obsłudze uzbrojenia w locie. Na Goodreads książka uzyskała ocenę około 4,3 na 5, co potwierdza jej solidną pozycję w oczach odbiorców. Niektórzy czytelnicy wskazują jednak, że ze względu na ograniczoną liczbę pilotów, którzy odnieśli znaczące sukcesy wyłącznie na SPAD XII, książka obejmuje także asów latających na różnych wersjach SPAD-ów – co dla jednych stanowi cenne uzupełnienie kontekstu, dla innych może być źródłem pewnego rozczarowania, jeśli oczekiwali wyłącznie treści o "działkowej" wersji.
Wartościowym elementem publikacji są ilustracje. Plansze autorstwa Harry'ego Dempseya i Marka Stylinga odtwarzają profile samolotów, schematy kamuflażu, oznaczenia jednostkowe i detale wyposażenia kokpitu. Czytelnicy chwalą jakość reprodukcji i przydatność plansz dla modelarzy, szczególnie w kwestii odtworzenia rzadkich malowań SPAD-ów XII z charakterystycznym działkiem w nosie kadłuba. Zdjęcia archiwalne, w tym wiele fotografii pilotów i ich maszyn, uzupełniają narrację i nadają jej autentyczności. Należy jednak zauważyć, że jakość reprodukcji w starszych wydaniach bywa różna, a niektóre detale mogą wymagać weryfikacji w dodatkowych źródłach.
Autorem tekstu jest Jon Guttman, amerykański historyk lotnictwa i wieloletni specjalista od tematyki I wojny światowej. Jego styl jest zwięzły i nastawiony na przekazanie faktów, co odpowiada charakterowi serii. Guttman konfrontuje źródła francuskie, amerykańskie, brytyjskie i niemieckie, co pozwala na zrównoważone przedstawienie liczby zwycięstw – kwestii często spornej ze względu na różnice w procedurach potwierdzania zestrzeleń między armiami. Jego doświadczenie w pracy z archiwami i relacjami świadków gwarantuje wysoki poziom merytoryczny publikacji.
Ograniczenia publikacji wynikają z formatu serii: około 96 stron tekstu wymusza selekcję materiału. Niektóre wątki – takie jak szczegółowa analiza taktyki poszczególnych eskadr, szerszy kontekst strategiczny wojny powietrznej w 1918 roku czy porównanie z niemieckimi myśliwcami Fokker D.VII – zostały potraktowane skrótowo. Data wydania (2002) oznacza także, że książka nie uwzględnia badań archiwalnych opublikowanych w ostatnich dekadach, choć podstawowe ustalenia dotyczące biografii i osiągnięć pilotów pozostają aktualne.
Podsumowując, "SPAD XII/XIII Aces of World War I" to solidne wprowadzenie do tematu pilotów myśliwskich latających na kluczowych konstrukcjach SPAD w końcowej fazie I wojny światowej. Jon Guttman stworzył kompendium, które łączy informacje techniczne z biografiami pilotów w przystępnej formie. Dla czytelników szukających szczegółowej analizy taktycznej lub szerszego kontekstu strategicznego publikacja może okazać się zbyt zwięzła, lecz jako punkt wyjścia do dalszych poszukiwań lub jako źródło wizualne dla modelarzy sprawdza się dobrze. Warto ją traktować jako jeden z elementów szerszej bibliografii tematu, uzupełniający inne tomy serii "Aircraft of the Aces" o myśliwcach Ententy oraz dedykowane monografie o poszczególnych asach. Dla miłośników historii lotnictwa i technicznych ciekawostek – jak eksperymentalny SPAD XII z działkiem – ta książka ma szczególną wartość, przypominając o innowacyjnym podejściu francuskiego przemysłu lotniczego do wyzwań walki powietrznej.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
