Mitsubishi A6M Zero-sen to japoński Spitfire. W ciągłym rozwoju i służbie operacyjnej od czasu wojny chińsko-japońskiej w 1940 roku do końca wojny na Pacyfiku w 1945 roku, cieszy się dużym podziwem, podobnie jak legendarny brytyjski myśliwiec. W momencie debiutu operacyjnego cechy konstrukcyjne myśliwca oferowały rewolucyjną kombinację kokpitu zapewniającego widoczność we wszystkich kierunkach, uzbrojenia składającego się z działek i odrzucanego zbiornika paliwa, dającego mu fenomenalny zasięg. Wraz z umiejętnościami latania i taktyki doskonale wyszkolonych pilotów sprawiło, że Zero-sen stał się prawdziwym myśliwcem strategicznym, stojącym na czele japońskiej ofensywy na Pacyfiku. Był to również szczyt mnóstwa udanych i zdolnych asów morskich zaangażowanych zarówno w kampanie morskie, jak i lądowe. Ten tom omawia wykorzystanie wariantu A6M2 od jego debiutu w Chinach do kampanii Salomona, a także opowiada historię asów myśliwców wodnosamolotów A6M2-N "Rufe".
"A6M Zero-sen Aces 1940–42" Nicholasa Millmana, z ilustracjami Ronniego Olsthoorna, to tom numer 137 serii Osprey "Aircraft of the Aces", wydany w 2019 roku. Książka podejmuje temat, który w zachodniej literaturze lotniczej bywa albo mitologizowany, albo traktowany nazbyt schematycznie: początki dominacji japońskiego myśliwca A6M Zero-sen nad polami walki Azji i Pacyfiku, od pierwszych starć nad Chinami aż po kampanię na Solomonach. Paradoks, który wyznacza ramę całej narracji, jest symptomatyczny dla dziejów tej maszyny: samolot uznawany za symbol potęgi japońskiego lotnictwa morskiego był zarazem bronią, której czas świetności okazał się zadziwiająco krótki, a jej piloci - elita starannie wyszkolonej przedwojennej kadry - zostali wyczerpani w tempie, którego Japonia nie mogła już nadrobić.
Struktura tomu podąża za logiką chronologiczną, ujętą w sześć rozdziałów opatrzonych tytułami nawiązującymi do terminologii kendo: od "Forging the Blade", omawiającego genezę maszyny i formowanie się doktryny walki, przez "Wielding the Blade" (Chiny 1940–41) i "Thrusting the Blade" (asy eskadr lotniskowców), aż po "Slashing the Blade", "Parrying the Blade" i "Relentless Blade" - poświęcone odpowiednio operacjom wyspiarskim, 4. Kokutai i słynnemu Tainan Kokutai. Taki zabieg strukturalny nie jest jedynie ozdobnikiem: porządkuje narrację w sposób, który pozwala śledzić zarówno ewolucję techniczną wariantu A6M2, jak i stopniową erozję ludzkiego potencjału japońskiego lotnictwa morskiego. Millman śledzi drogę Zero-sen od debiutu bojowego nad Chinami, przez Pearl Harbor i Filipiny, po pierwsze symptomy odwrotu pod Midway i Guadalcanal.
Pod względem merytorycznym tom wyróżnia się tym, czego w tego rodzaju publikacjach brakuje najczęściej: autor konsekwentnie odmawia traktowania swojej książki jako zbioru statystyk zwycięstw. Millman sam deklaruje, że celem nie jest "katalog asów ani kronika ich zwycięstw", lecz opis samolotu, wybitnych pilotów i słynnych jednostek na tle toczonych kampanii - i cel ten realizuje z powodzeniem. Spośród ponad 150 pilotów Japońskich Morskich Sił Powietrznych, którym przypisuje się pięć lub więcej zwycięstw powietrznych w tym typie maszyny, Millman wybiera tych, których losy pozwalają naświetlić szersze zjawiska: taktykę, szkolenie, morale, wreszcie instytucjonalne ograniczenia cesarskiego lotnictwa morskiego. Szczególną wartość ma wątek komparatystyczny - autor zestawia osiągi Zero-sen z konkretnymi typami samolotów alianckich, z którymi się mierzył, nie stroniąc od wniosków zaskakujących dla czytelnika wychowanego na zachodnim obrazie tej maszyny. Recenzenci zwracają uwagę na umiejętność Millmana w dawkowaniu informacji i budowaniu narracji - rzecz niełatwa, gdy przedmiotem opisu jest hermetyczna materia działań lotniczych nad dziesiątkami różnych teatrów operacyjnych.
Nicholas Millman jest jednym z czołowych brytyjskich badaczy japońskiego lotnictwa wojskowego. Jest autorem trzech poprzednich tomów z serii "Aircraft of the Aces" wydawnictwa Osprey, a ponadto publikuje artykuły w pismach specjalistycznych i prowadzi własny serwis poświęcony historii lotnictwa w regionie Azji i Pacyfiku, odwiedzany przez użytkowników ze 195 krajów. Jest członkiem Pacific Air War History Associates - międzynarodowej grupy autorów i badaczy działających w tej dziedzinie. Przez znaczną część życia zawodowego związany z Dalekim Wschodem, łączy rozległą wiedzę archiwalną z bezpośrednią znajomością geografii, języków i kultury regionu - co w przypadku tematu tak głęboko osadzonego w japońskim kontekście instytucjonalnym i mentalnym ma znaczenie trudne do przecenienia.
Materiał ilustracyjny Ronniego Olsthoorna obejmuje 33 profile boczne ukazujące różne egzemplarze A6M2 w barwach służbowych, będące bogatym źródłem dla modelarzy. Uzupełniają je zdjęcia archiwalne z obszernymi podpisami oraz grafika objaśniająca manewr "hineri-komi" - technikę walki powietrznej charakterystyczną dla pilotów Zero-sen. Recenzenci podkreślają profesjonalizm i wartość referencyjną ilustracji Olsthoorna, sytuując je wśród lepszych realizacji w całej serii.
Ograniczenia wynikają przede wszystkim z formuły wydawniczej i zadeklarowanych ram chronologicznych. Skoncentrowanie na wariancie A6M2 sprawia, że inne odmiany - w tym A6M2-N "Rufe", pływakowa wersja myśliwska używana przez japońskie lotnictwo morskie - zostają niemal całkowicie pominięte, co niektórzy recenzenci uznają za brak dotkliwy. Brakuje też aparatu naukowego: tom nie zawiera przypisów ani bibliografii, co utrudnia czytelnikowi dalsze samodzielne poszukiwania. Zagadnienia doktrynalne i instytucjonalne - systemy szkolenia pilotów, organizacja kokutai, przyczyny niemożności uzupełnienia strat - zostają jedynie zasygnalizowane, nie zaś wyczerpująco omówione.
Podsumowując, "A6M Zero-sen Aces 1940–42" to solidna i wciągająca pozycja, która z powodzeniem wykracza poza schemat serii "Aircraft of the Aces". Millman stworzył tom, który jednocześnie sprawdza się jako przystępne wprowadzenie do historii wczesnych kampanii Zero-sena, rzetelne źródło referencyjne dla modelarzy i punkt wyjścia dla czytelników pragnących zrozumieć, dlaczego japońskie lotnictwo morskie roztrwoniło swój potencjał w tak krótkim czasie. Dla miłośników historii lotnictwa, Pacyficznego Teatru Działań Wojennych i techniki lotniczej okresu drugiej wojny światowej - lektura godna polecenia, a zapowiadany tom drugi tym bardziej zasługuje na odnotowanie.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
