Ze wszystkich lotników alianckich polscy piloci mieli największe doświadczenie w walce z Luftwaffe, zanim wojna dotarła do Wielkiej Brytanii. Gdy szalała Bitwa o Anglię, szybko sprawdzili się jako bardzo agresywni i zręczni myśliwcy przechwytujący, zwłaszcza latając słynnym Spitfire. Polskie Siły Powietrzne ostatecznie stały się największym operatorem Spitfire spoza Wspólnoty, wykorzystując około 1500 Mk I, II, V, IX i XVI z niszczycielskim skutkiem. Jeden z największych asów USAAF ETO, Francis "Gabby" Gabreski i cała rzesza innych asów aliantów i krajów Wspólnoty Brytyjskiej latały z polskimi eskadrami, dodając jeszcze więcej do ich jakości walki. Z drugiej strony, kilku polskich pilotów zostało przydzielonych do innych eskadr alianckich przez całą wojnę, demonstrując swoje umiejętności wraz z lotnikami z wielu narodów.

Istnieją książki, które wypełniają lukę w historiografii - i istnieją takie, które wypełniają lukę w historiografii zachodniej, co jest zadaniem znacznie trudniejszym i znacznie bardziej potrzebnym. "Polish Spitfire Aces" Wojtka Matusiaka należy do tej drugiej kategorii. W anglojęzycznym piśmiennictwie lotniczym polscy piloci funkcjonowali przez dekady głównie jako zbiorowy mit - dzielni uciekinierzy ze Wschodu, którzy wsławili się w Bitwie o Anglię i zniknęli z narracji wraz z końcem roku 1940. Tymczasem historia polskich asów latających na Spitfire'ach rozciąga się na całą drugą połowę konfliktu, obejmuje działania na co najmniej kilku teatrach wojennych i angażuje kilkadziesiąt indywidualnych biografii bojowych, które w zachodniej literaturze specjalistycznej przez długi czas nie doczekały się rzetelnego opracowania. Matusiak podjął się zadania nie tylko ambitnego, ale i historiograficznie pilnego - i wykonał je z kompetencją, która zasługuje na odnotowanie.

Tom wpisuje się w dobrze ugruntowaną serię Osprey "Aircraft of the Aces", której formuła jest zarówno zaletą, jak i ograniczeniem strukturalnym. Autor przyjął układ chronologiczno-tematyczny, prowadząc czytelnika od pierwszych kontaktów polskich pilotów ze Spitfire'em - w realiach dywizjonów myśliwskich Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii - przez intensywne działania nad kanałem La Manche i Europą Zachodnią, aż po kampanie śródziemnomorskie i operacje z okresu inwazji na kontynent. Narracja nie jest jednak prostą kroniką zdarzeń: Matusiak konsekwentnie osadza biografie bojowe w kontekście taktycznym i organizacyjnym, pokazując, jak ewolucja wersji Spitfire'a - od Mk V przez Mk IX po Mk XVI i Mk VIII - przekładała się na możliwości operacyjne polskich jednostek. Appendiksy, zawierające zestawienia zwycięstw powietrznych i noty biograficzne asów, stanowią wartościowe narzędzie referencyjne, choć - co jest cechą całej serii - ich kompletność jest ograniczona objętością tomu.

Siłą merytoryczną książki jest przede wszystkim dostęp autora do źródeł polskojęzycznych - zarówno archiwalnych, jak i wspomnieniowych - które pozostają praktycznie niedostępne dla badaczy nieznających języka polskiego. Matusiak korzysta z relacji bezpośrednich uczestników walk, dokumentacji dywizjonowej i opracowań polskich historyków lotnictwa, co pozwala mu korygować lub uzupełniać ustalenia wcześniejszej literatury anglojęzycznej opartej niemal wyłącznie na dokumentach RAF-u i relacjach brytyjskich. To właśnie w tych momentach - gdy autor zestawia perspektywę polską z oficjalną narracją aliancką - recenzowana praca nabiera szczególnej wartości poznawczej. Czytelnik otrzymuje nie tylko katalog zwycięstw, ale i obraz instytucjonalnych napięć, problemów z uznawaniem zestrzeleń oraz specyfiki polskiej kultury bojowej, która nie zawsze znajdowała zrozumienie w strukturach dowódczych RAF-u.

Recepcja tomu w środowisku entuzjastów lotnictwa i historyków była konsekwentnie pozytywna. Na platformach kolekcjonerskich i forach modelarskich "Polish Spitfire Aces" jest regularnie wskazywana jako jedna z lepiej opracowanych pozycji w serii Aces, a jej oceny utrzymują się na poziomie 4,0–4,5 gwiazdki w większości serwisów anglojęzycznych. Recenzenci podkreślają przede wszystkim głębię materiału biograficznego i oryginalność perspektywy - co nie jest standardem w serii, która w słabszych tomach bywa krytykowana za powielanie ogólnie dostępnych danych. Część głosów krytycznych zwraca uwagę na nierówne rozłożenie akcentów między poszczególnymi asami - co jest jednak w znacznej mierze konsekwencją dostępności źródeł, nie zaś autorskiego wyboru.

Materiał wizualny tomu zasługuje na osobną uwagę. Sześć plansz z profilami barwnymi autorstwa Roberta Grudnia prezentuje Spitfire'y z polskich dywizjonów w różnych konfiguracjach malowania i oznakowań, uwzględniając zarówno standardowe schematy RAF-u, jak i indywidualne oznaczenia pilotów. Grudzień - ilustrator z ugruntowaną pozycją w polskiej literaturze lotniczej, autor profili do licznych wydawnictw krajowych - zachowuje wysoki standard dokładności technicznej, choć liczba plansz, ograniczona formatem serii, nie pozwala na pełne oddanie różnorodności konfiguracji, jakie pojawiały się w polskich jednostkach przez całą wojnę. Dla modelarzy i entuzjastów rekonstrukcji historycznych profile te stanowią solidny, choć nie wyczerpujący punkt wyjścia. Okładka pędzla Marka Postlethwaite'a - jednego z najbardziej cenionych współczesnych malarzy lotniczych, którego prace zdobią kilkadziesiąt tomów serii Osprey - przedstawia scenę walki powietrznej z charakterystyczną dla tego artysty dynamiką kompozycji i dbałością o szczegóły techniczne maszyn. Fotografie archiwalne, rozmieszczone w tekście, reprezentują przyzwoity dobór materiału, choć jakość reprodukcji - typowa dla standardu drukarskiego serii - bywa nierówna.

Wojtek Matusiak jest historykiem lotnictwa z długim stażem badawczym, autorem i współautorem licznych opracowań poświęconych Polskim Siłom Powietrznym na Zachodzie, publikowanych zarówno w Polsce, jak i za granicą. Jego kompetencje językowe - biegłość w polskim i angielskim - czynią go jednym z niewielu badaczy zdolnych do prowadzenia kwerendy jednocześnie w archiwach polskich, brytyjskich i kanadyjskich, co w przypadku tematu tak silnie osadzonego w dwóch odrębnych tradycjach dokumentacyjnych ma znaczenie fundamentalne. Współpraca z Grudzień i Postlethwaite'em - twórcami o uznanym dorobku w swoich specjalnościach - gwarantuje, że wartość merytoryczna tekstu jest odpowiednio wsparta jakością materiału ilustracyjnego.

Obiektywnym ograniczeniem tomu pozostaje format serii: około stu stron tekstu, z których znaczną część zajmują ilustracje i fotografie, nie pozwala na wyczerpujące omówienie wszystkich asów ani na głębszą analizę kontekstu politycznego i instytucjonalnego, w jakim działały polskie dywizjony. Czytelnik szukający pełnej historii Polskich Sił Powietrznych lub szczegółowych monografii poszczególnych jednostek musi sięgnąć po literaturę uzupełniającą - w szczególności po opracowania Normana Franks'a, Krzysztofa Margańskiego czy szereg tytułów wydanych przez Instytut Pamięci Narodowej i Muzeum Lotnictwa Polskiego. "Polish Spitfire Aces" nie aspiruje jednak do roli monografii wyczerpującej - jest raczej precyzyjnie skrojonym wprowadzeniem i przewodnikiem po temacie, który w zachodnim obiegu wydawniczym wciąż pozostaje niedostatecznie reprezentowany.

"Polish Spitfire Aces" to lektura obowiązkowa dla każdego anglojęzycznego czytelnika zainteresowanego historią lotnictwa myśliwskiego drugiej wojny światowej, który chce wykroczyć poza dominującą narrację bitwę o Anglię i zobaczyć pełniejszy obraz polskiego wkładu w alianckie działania powietrzne. Dla polskiego odbiorcy, dysponującego dostępem do bogatszej literatury krajowej, tom zachowuje wartość jako synteza dostępna w obiegu międzynarodowym - i jako dowód, że historia polskich asów Spitfire'a doczekała się wreszcie opracowania godnego jej znaczenia. Najlepiej czyta się ją w zestawieniu z "Destiny Can Wait" - zbiorowym pamiętnikiem pilotów 303 Dywizjonu - oraz z monografią "No. 303 Squadron" Arkadiusza Kasprzaka, które razem tworzą trójwymiarowy obraz tej wyjątkowej formacji: ludzki, instytucjonalny i bojowy.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com