Ta książka opisuje szeroką gamę samolotów brytyjskich, francuskich, niemieckich, austro-węgierskich i amerykańskich, począwszy od frontowych samolotów bojowych, takich jak RE 8 i AR 1, przez szybkiego Salmsona 2A2 i kompaktowego, przypominającego myśliwiec Halberstadta CL II. Często w cieniu myśliwców, którzy ich chronili lub im zagrażali, dwumiejscowe samoloty zwiadowcze wykonywały najstarsze i najbardziej strategicznie ważne zadanie powietrzne I wojny światowej – zadanie, które wymagało od nich powrotu z zebranymi informacjami wywiadowczymi za wszelką cenę. Misje bombowe były równie ważne i niebezpieczne, a sam charakter obu rodzajów misji wymagał pójścia w niebezpieczną drogę. Zaskakującej liczbie dwumiejscowych załóg brytyjskich, francuskich i niemieckich udało się osiągnąć lub przekroczyć pięć zwycięstw niezbędnych do osiągnięcia statusu popularnie kojarzonego z ich jednomiejscowymi odpowiednikami. Wielu asów myśliwców jednomiejscowych o wysokich wynikach również rozpoczęło swoją karierę w dwumiejscowych samolotach, szczególnie we wczesnych stadiach konfliktu, a ich wyczyny jako pilotów lub obserwatorów są tutaj szczegółowo opisane.

"Reconnaissance and Bomber Aces of World War 1", autorstwa Jona Guttmana, z ilustracjami Harry'ego Dempseyego i okładką Marka Postlethwaite'a, ukazał się jako sto dwudziesty drugi tom kultowej serii Aircraft of the Aces wydawnictwa Osprey Publishing - serii, która od dekad stanowi jeden z filarów anglojęzycznej literatury popularnonaukowej poświęconej historii lotnictwa wojskowego. Sam numer tomu jest wymowny: po ponad stu dwudziestu odsłonach zdominowanych przez myśliwskie asy i ich maszyny, seria sięgnęła wreszcie po temat, który w zachodniej historiografii lotniczej funkcjonuje konsekwentnie na marginesie narracji - po pilotów i obserwatorów służących w lotnictwie rozpoznawczym i bombowym Wielkiej Wojny. To gest historiograficznie odważny i merytorycznie uzasadniony, bo lotnicy ci - choć pozbawieni aureoli wolnych strzelców, którą romantyczna tradycja przypisała asom myśliwskim - wielokrotnie wykazywali się odwagą, precyzją i skutecznością bojową, które w każdych innych okolicznościach uczyniłyby z nich bohaterów pierwszoplanowych.

Guttman pozycjonuje swój tom jako próbę rehabilitacji tej zapomnianej kategorii lotniczych asów, a jego punkt wyjścia jest precyzyjnie zdefiniowany: w większości krajów walczących w latach 1914–1918 status asa przyznawano pilotom, którzy zestrzelili lub zniszczyli co najmniej pięć maszyn przeciwnika, niezależnie od tego, czy latali na myśliwcach, czy na maszynach wielozadaniowych. Tymczasem historiografia - zarówno popularna, jak i akademicka - konsekwentnie zawężała pojęcie asa do pilota myśliwskiego, eliminując ze zbiorowej pamięci całą kategorię lotników, którzy swoje zwycięstwa odnosili w maszynach z założenia przeznaczonych do innych zadań. Guttman tę lukę identyfikuje precyzyjnie i wypełnia ją z metodyczną konsekwencją, prowadząc czytelnika przez biografie i kariery bojowe pilotów i obserwatorów z Niemiec, Austro-Węgier, Francji, Wielkiej Brytanii, Włoch i Rosji - tworząc panoramę, która co czyni historię lotnictwa rozpoznawczego jednocześnie historią zapomnianych bohaterów pierwszej nowoczesnej wojny powietrznej.

Struktura tomu podąża za logiką charakterystyczną dla serii: kolejne rozdziały prowadzą czytelnika przez poszczególne formacje narodowe i typy operacji, od wczesnych misji rozpoznawczych z 1914 roku, przez dojrzałe działania bombowe z lat 1917–1918, aż po kampanie prowadzone na frontach wtórnych - włoskim, wschodnim i bałkańskim. Guttman nie ogranicza się do chronologicznego wyliczenia zwycięstw i dat - każda sylwetka lotnicza jest osadzona w kontekście taktycznym i technicznym, co pozwala czytelnikowi zrozumieć, w jakich warunkach operacyjnych owe zwycięstwa były możliwe i jak bardzo różniły się od warunków, w których działali myśliwscy asy. Szczególnie wartościowe są fragmenty poświęcone roli obserwatorów i strzelców pokładowych, których wkład w skuteczność bojową załóg był niejednokrotnie decydujący, a których nazwiska rzadko pojawiają się nawet w specjalistycznych opracowaniach. Autor uzupełnia narrację o appendiksy zawierające tabele zwycięstw i zestawienia statystyczne, które dla czytelnika zainteresowanego weryfikacją danych stanowią materiał nieoceniony.

Merytorycznie tom prezentuje poziom charakterystyczny dla najlepszych odsłon serii - Guttman jest autorem wielokrotnie sprawdzonym w tej samej formule wydawniczej, z dorobkiem obejmującym kilkanaście tomów Osprey poświęconych różnym aspektom lotnictwa I i II wojny światowej, a jego kompetencje źródłowe - widoczne w bibliografii i w sposobie, w jaki obudowuje biografie lotnicze dokumentacją archiwalną - nie budzą wątpliwości. Autor korzysta z materiałów często pomijanych przez autorów anglojęzycznych, sięgając po źródła w językach narodowych krajów walczących, co nadaje narracji wymiar zarówno komparatystyczny, jak i autentycznie wielonarodowy. Szczególnie godne uwagi są partie poświęcone lotnikom austro-węgierskim i włoskim, którzy w anglojęzycznej literaturze funkcjonują niemal wyłącznie jako tło dla narracji zachodnioeuropejskich - tutaj otrzymują przestrzeń proporcjonalną do swojego rzeczywistego znaczenia operacyjnego.

Recepcja tomu w środowiskach czytelniczych i recenzenckich była generalnie pozytywna, choć zróżnicowana w akcentach. Na platformach takich jak Goodreads czy Amazon tom utrzymuje oceny w przedziale czterech do czterech i pół gwiazdki, przy czym recenzenci najczęściej podkreślają unikalność tematu i jakość materiału ilustracyjnego jako główne atuty, podczas gdy część czytelników sygnalizuje pewien niedosyt w zakresie głębokości poszczególnych biografii - co jest jednak zarzutem adresowanym raczej pod strukturalny adres serii niż pod adres autora. Recenzenci branżowi, piszący dla magazynów takich jak "Scale Aviation Modeller International" czy "FlyPast", zwracali uwagę na szczególną wartość tomu dla modelarzy i entuzjastów rekonstrukcji historycznych, wskazując na profile barwne jako materiał referencyjny trudny do zastąpienia innymi dostępnymi źródłami.

Materiał wizualny tomu zasługuje na osobne omówienie, bo w przypadku serii "Aircraft of the Aces" ilustracje i profile barwne są elementem merytorycznym nie mniej ważnym niż tekst główny. Harry Dempsey, odpowiedzialny za ilustracje wewnętrzne, dostarcza zestawu precyzyjnych profili bocznych przedstawiających maszyny rozpoznawcze i bombowe z indywidualnymi oznaczeniami i malowaniem charakterystycznym dla konkretnych załóg - co dla modelarzy i entuzjastów rekonstrukcji stanowi materiał referencyjny pierwszej klasy. Okładka autorstwa Marka Postlethwaite'a utrzymuje standard, który ten doświadczony ilustrator lotniczy wypracował przez lata współpracy z Osprey - dramatyczna kompozycja, historycznie wiarygodna, z dbałością o szczegóły techniczne i atmosferę operacyjną. Fotografie archiwalne, rozmieszczone w bloku czarno-białym, uzupełniają materiał ilustracyjny o wymiar dokumentalny, choć ich jakość - jak to zwykle bywa w przypadku materiałów z okresu Wielkiej Wojny - jest nierówna i zależy od stanu zachowania oryginałów.

Obiektywnym ograniczeniem tomu jest format serii, który narzuca autorom konkretne ramy objętościowe i strukturalne - ramy, które w przypadku tematu tak rozległego jak lotnictwo rozpoznawcze i bombowe całej Wielkiej Wojny nieuchronnie skutkują pewnym skrótowością. Guttman jest tego świadomy i rekompensuje ograniczenie objętości starannością doboru przypadków - koncentrując się na tych, które najlepiej ilustrują szersze zjawiska taktyczne i operacyjne - jednak czytelnik oczekujący wyczerpującego katalogu wszystkich asów tej kategorii musi być przygotowany na selektywność jako cechę strukturalną, nie jako niedopatrzenie. Podobnie, głębokość analizy psychologicznej i społecznej poszczególnych sylwetek jest ograniczona formatem popularnonaukowym - ci, którzy szukają pełnowymiarowych biografii, muszą po ten tom sięgać jako po punkt wyjścia, nie jako po punkt docelowy swoich poszukiwań.

"Reconnaissance and Bomber Aces of World War 1" to lektura godna polecenia przede wszystkim dla entuzjastów lotnictwa I wojny światowej, którzy znają już klasyczne narracje o asach myśliwskich i szukają perspektywy poszerzonej o kategorie dotychczas pomijane - a więc dla czytelnika z pewnym przygotowaniem, który doceni zarówno merytoryczną unikalność tematu, jak i porównawczą szerokość ujęcia. Dla modelarzy zainteresowanych maszynami rozpoznawczymi i bombowymi z lat 1914–1918 tom stanowi wręcz lekturę obowiązkową jako źródło profili barwnych i dokumentacji fotograficznej trudnych do znalezienia w innych dostępnych publikacjach. Najlepiej czyta się go w zestawieniu z szerzej zakrojonymi opracowaniami poświęconymi taktyce i technice lotnictwa Wielkiej Wojny - na przykład z tomami Johna Haskewa czy Davida Jordana - które dostarczają kontekstu operacyjnego, w którym biografie Guttmana nabierają pełnej głębi. Tym cenniejsza jest ta pozycja, im bardziej czytelnik jest świadomy, jak głęboka luka historiograficzna zostaje tu przynajmniej częściowo wypełniona.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com