Kiedy sięgamy po pozycję z serii Men-at-Arms wydawnictwa Osprey, wiemy, czego się spodziewać - niewielkiego formatu, ograniczonej objętości i konieczności kompromisu między tekstem a ilustracją. Tom 233, poświęcony wojskom cesarskim Francji z 1870 roku, autorstwa Stephena Shanna i Louisa Delperiera, z ilustracjami Jeffreya Burna, spełnia te oczekiwania, ale robi to sprawniej niż wiele innych pozycji tej serii. To, co wyróżnia tę książkę na tle konkurencyjnych opracowań, to fakt, że autorzy nie poszli na łatwiznę katalogowego wyliczania guzików i galonów, lecz zbudowali narrację organizacyjną - i to jest największa zaleta tej pozycji.
Układ książki, obejmujący rozdziały: Introduction, Chronology, The Imperial Guard, L'Armée D'Afrique, Troops of the Line, Artillery, Command, Staff and Logistics, Weapons, Orders of Battle oraz The Plates, pokazuje wyraźnie zamysł autorów - to nie jest album mundurowy z doklejoną historią, lecz próba systematycznego opisania machiny wojskowej Drugiego Cesarstwa tuż przed jej katastrofą. Rozdział o Gwardii Cesarskiej i osobny blok poświęcony L'Armée d'Afrique (wojskom kolonialnym z Algierii) są tu szczególnie wartościowe, ponieważ ta formacja bywa w anglojęzycznej literaturze traktowana po macoszemu, a jej rola w kampanii 1870 roku jest często pomijana milczeniem na rzecz bardziej "klasycznych" pułków liniowych.
Merytorycznie tekst Shanna trzyma się dobrze, choć trzeba pamiętać, że mówimy o publikacji z 1991 roku, więc badania nad organizacją francuskiej armii poszły od tego czasu naprzód. Mimo to sam szkielet faktograficzny - struktura korpusów, system rekrutacji, słabości sztabowe, które ujawniły się już w Chronology jeszcze przed pierwszym wystrzałem - został przedstawiony rzetelnie i bez zbędnego upraszczania. Wkład Louisa Delperiera, historyka z doktoratem i praktycznym doświadczeniem wojskowym, czuć w partiach dotyczących umundurowania: to nie jest wiedza z drugiej ręki, tylko efekt realnej kwerendy źródłowej, co w tej niszy wydawniczej wcale nie jest regułą.
Jeden z recenzentów na Amazon.fr trafnie zauważył, że w przeciwieństwie do wielu innych tomów serii, książka ta nie jest wypełniona suchym i pedantycznym opisem szczegółów mundurowych, a barwne informacje o umundurowaniu i wyposażeniu zostały skoncentrowane w części opisującej osiem stron kolorowych plansz - reszta to czytelna narracja o formowaniu poszczególnych rodzajów jednostek. Zgadzam się z tą oceną: to świadoma i słuszna decyzja redakcyjna, bo pozwala czytelnikowi najpierw zrozumieć kontekst operacyjny, a dopiero potem zagłębić się w detale wizualne, zamiast brnąć przez czterdzieści stron opisów galonów bez zrozumienia, po co dana jednostka w ogóle istniała.
Ilustracje Jeffreya Burna zasługują na osobną ocenę, bo w tej serii to właśnie plansze często decydują o wartości praktycznej książki dla rekonstruktorów i modelarzy. Burn, sam będący rekonstrukcjonistą, podszedł do tematu z dbałością o detal - jego prace są czytelne kompozycyjnie i dobrze skorelowane z opisami w tekście, choć nie są może tak wirtuozerskie jak prace czołowych ilustratorów Ospreya z tamtej dekady. To rzemiosło solidne, ale niewybitne - wystarczające, by spełnić funkcję dokumentacyjną, niekoniecznie by zachwycić estetycznie.
Warto też odnotować głosy czytelników, którzy oceniają oba tomy (ten i towarzyszący mu numer 237 o wojskach republikańskich) łącznie jako dobre wprowadzenie do tematu, zaznaczając jednocześnie, że autor - z racji ograniczeń formatu - mógł skupić się jedynie na wybranych aspektach: dużo tu wysokopoziomowych informacji strategicznych i organizacyjnych, a stosunkowo mniej na przykład o codziennym życiu żołnierza. To uczciwa uwaga i dobrze oddaje charakter całej serii Men-at-Arms - nie należy od 48-stronicowego zeszytu oczekiwać monografii akademickiej, tylko sprawnego kompendium wprowadzającego.
Sekcja Orders of Battle, choć siłą rzeczy skondensowana, jest tym elementem książki, który najbardziej przemawia do czytelnika zainteresowanego wymiarem operacyjnym wojny, a nie tylko kolorem mundurów. To dobra decyzja kompozycyjna, bo pozwala osadzić opisane wcześniej formacje w konkretnym kontekście bitewnym - Wissembourg, Froeschwiller, Mars-la-Tour - zamiast pozostawiać je w oderwanej, czysto encyklopedycznej przestrzeni.
Podsumowując: to pozycja, którą warto polecić każdemu, kto szuka zwięzłego, ale rzetelnego wprowadzenia do organizacji francuskiej armii cesarskiej z 1870 roku - tematu wciąż słabo reprezentowanego w anglojęzycznej literaturze wojskowej, na co słusznie zwracają uwagę recenzenci internetowi. Nie jest to lektura wyczerpująca temat, ani pozycja o walorach czysto kolekcjonerskich - to solidne, funkcjonalne kompendium, które swoje ograniczenia formatu Men-at-Arms przekuwa w zaletę, oferując czytelną strukturę zamiast chaotycznego natłoku detali. Dla miłośnika XIX-wiecznej historii wojskowej to pozycja obowiązkowa jako punkt wyjścia, choć nie ostatnie słowo w temacie.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder