Czwarty tom serii Iana Knighta wydanej przez Osprey Publishing w ramach kultowej linii Men-at-Arms (numer 224) to pozycja, która z założenia nie aspiruje do bycia wyczerpującą monografią, lecz raczej zwięzłym przewodnikiem encyklopedycznym po mniej oczywistych "małych wojnach" Imperium Brytyjskiego. Wydana w 1990 roku, licząca zaledwie 48 stron broszura obejmuje zaskakująco szeroki wachlarz konfliktów - od Chin, przez Bhutan i Tybet, Birmę, Indie Wschodnie (w tym kampanię Jamesa Brooke'a przeciw piratom Borneo), Nową Zelandię i Australię, po obie Ameryki, gdzie Knight opisuje między innymi najazdy fenian i powstanie jamajskie z 1865 roku. Ta rozpiętość geograficzna jest zarazem największym atutem i największym ograniczeniem książki - autor musi w kilku akapitach zmieścić to, co w innych opracowaniach zajmuje całe rozdziały, i nieuchronnie robi to kosztem głębi analizy poszczególnych konfliktów.
Knight, uznawany za jednego z czołowych znawców wiktoriańskich kampanii kolonialnych (znany przede wszystkim z prac o wojnie anglo-zuluskiej), pisze w sposób rzeczowy i pozbawiony emfazy - to zaleta, bo temat "małych wojen" łatwo popaść w ton przygodowo-heroiczny. Zamiast tego autor konsekwentnie stara się pokazać także perspektywę ludów stawiających opór ekspansji brytyjskiej, co w kontekście publikacji sprzed ponad trzydziestu lat, adresowanej głównie do modelarzy i pasjonatów mundurów, jest podejściem dojrzalszym niż mogłoby sugerować samo przeznaczenie serii. Widać to zresztą w opinii jedynego dostępnego recenzenta na Goodreads, który zauważa, że Knight daje zwięzłą relację z poszczególnych konfliktów i zdecydowanie nie oszczędza Imperium - to trafna ocena, bo książka rzeczywiście unika triumfalistycznego tonu typowego dla starszych opracowań kolonialnych.
Wartość merytoryczna tomu jest jednak nierówna między poszczególnymi rozdziałami. Najsilniejsze partie dotyczą Nowej Zelandii, gdzie trzydziestoletni opór Maorysów wobec kolonizacji osadniczej daje Knightowi materiał na spójną narrację przyczynowo-skutkową; podobnie solidnie wypada fragment o kampanii przeciw piratom Borneo. Słabiej wypadają rozdziały o Chinach, Bhutanie i Tybecie - tu autor, ograniczony formatem serii, musi zadowolić się właściwie punktowym wyliczeniem faktów, bez miejsca na kontekst polityczny czy wojskowy, który czytelnik zainteresowany tematem prawdopodobnie i tak zna z innych źródeł. To słabość nieodłączna od formuły Men-at-Arms jako takiej, a nie wyłącznie tej konkretnej książki, ale w tomie, który próbuje ogarnąć aż tyle teatrów działań naraz, daje się szczególnie we znaki.
Ilustracje Richarda Scollinsa - osiem stron kolorowych plansz plus liczne fotografie i ryciny z epoki - to element, który podnosi wartość książki ponad przeciętność typowego przewodnika historycznego. Scollins, mimo deklarowanego pacyfizmu, potrafił oddać realia umundurowania i uzbrojenia z dokumentalną precyzją, a jego plansze są tu równie istotnym źródłem informacji jak sam tekst - dla modelarzy i rekonstruktorów to zresztą główny powód, dla którego sięga się po tę serię. Warto jednak zaznaczyć, że wartość ilustracyjna nie rekompensuje w pełni skrótowości opisu historycznego; to książka, w której obraz momentami mówi więcej niż słowo.
Odbiór książki w internecie potwierdza ten profil oceny - na Goodreads na 2026 r. tom ma notę 4,00 na 5 przy dziewięciu głosach, co plasuje go na poziomie zbliżonym do pozostałych części serii (tom o Indiach oceniono nieco wyżej, na 4,24, co sugeruje, że to właśnie tam materiał historyczny jest najbogatszy). Niska liczba ocen i zaledwie jedna pełna recenzja pokazują też, że to pozycja niszowa, funkcjonująca głównie w obiegu kolekcjonerskim i modelarskim, a nie wśród szerszego grona czytelników literatury historycznej - i trudno się temu dziwić, biorąc pod uwagę format i cenę typową dla wydawnictw Osprey.
Podsumowując, to solidna, choć nierówna pozycja przeznaczona przede wszystkim dla miłośników uniformologii i modelarzy, a nie dla czytelników szukających pogłębionej analizy przyczyn i przebiegu poszczególnych konfliktów kolonialnych. Knight sprawdza się jako narrator zwięzły i uczciwy wobec ofiar brytyjskiej ekspansji, ale format serii nie pozwala mu rozwinąć żadnego z wątków na miarę jego kompetencji, znanych choćby z jego prac o Zulusach. Kupuje się tę książkę dla ilustracji Scollinsa i dla rzadko opisywanych epizodów - takich jak najazdy fenian czy powstanie na Jamajce - nie dla wyczerpującego wykładu historycznego.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder