"Rome's Enemies (4): Spanish Armies 218–19 BC" to czwarty tom pięcioczęściowego cyklu wydawnictwa Osprey poświęconego przeciwnikom Rzymu. Spośród wszystkich pozycji serii jest to tom o znaczeniu strategicznym szczególnym: Półwysep Iberyjski był, jak łatwo zapomnieć w cieniu dramatycznych kampanii italskich, najważniejszym teatrem II wojny punickiej i kluczem do ostatecznego zwycięstwa Rzymu nad Kartaginą. Stąd Hannibal wyruszył na podbój Italii, a gdy Rzym zdołał wreszcie opanować pozostawione przez niego terytoria kartagińskie, mógł przeprowadzić decydującą inwazję Afryki, zmuszając wodza do opuszczenia Półwyspu Apenińskiego. Fakt, że temat ten przez dekady pozostawał na marginesie popularnonaukowej literatury historycznej, czyni niniejszą pozycję tym cenniejszą.
Rafael Treviño Martinez jest cenionym znawcą historii starożytnej ze szczególnym zainteresowaniem klasycznym okresem dziejów rodzimej Hiszpanii. To nie jest bez znaczenia: w tomie wyraźnie czuć autora, który nie rekonstruuje obcej kultury z zewnątrz, lecz porusza się po niej z naturalną swobodą. Martinez objaśnia mieszaninę iberyjskich, celtyckich i celtyberyjskich plemion zamieszkujących Półwysep, precyzyjnie przypisując poszczególnym grupom charakterystyczną dla nich broń i uzbrojenie ochronne. To podejście - budowanie obrazu wojskowości przez pryzmat etnografii i archeologii, nie tylko narracji militarnej - wyróżnia ten tom spośród wielu innych pozycji Osprey, które ograniczają się do wyliczenia formacji i bitew.
Centralną obserwacją merytoryczną tomu jest opis taktyki iberyjskiej jako zjawiska zasługującego na poważną analizę, nie zaś jedynie egzotycznego tła dla rzymskich triumfów. Armia republikańska ponosiła dotkliwe straty w wyniku stosowanej przez Hispanów taktyki polegającej na błyskawicznych atakach i równie szybkich odwrotach. Celtyberowie uderzali w pozornym nieładzie, by na umówiony sygnał wycofać się, jakby pokonani - a sekwencja ta, powtarzana przez kilka dni z rzędu, prowadziła w końcu do utraty dyscypliny przez legionistów i wyrwania się z szyku w pościgu. Wówczas następował natychmiastowy kontratak dziesiątkujący legiony. Martinez opisuje tę taktykę nie jako prymitywną guerrillę, lecz jako przemyślaną doktrynę, co jest sądem wartościującym - i przekonującym. Omówienie kampanii Wiriatusa oraz wojen numanckich należy do najbardziej interesujących części pracy, bo ukazuje, że pacyfikacja Iberii trwała niemal dwa stulecia i była dla Rzymu równie krwawa, co jego słynniejsze konflikty.
Strukturę tomu wyznaczają rozdziały poświęcone kolejno: ludom protohistorycznej Hiszpanii, wojskowości starożytnej Iberii, chronologii, wpływowi wojen iberyjskich na Rzym, kampaniom Wiriatusa oraz wojnom numanckim. Ten układ ma jedną istotną zaletę: pozwala czytelnikowi zrozumieć, że Iberowie nie byli jednorodną masą wrogów, lecz mozaiką kultur o różnych tradycjach walki. Ma też słabość typową dla formatu: 48 stron wymusza kondensację, przez co rozdziały chronologiczne siłą rzeczy stają się bardziej szkicem niż analizą. Mimo tej skromnej objętości ilustracje archeologiczne dobrze uzupełniają tekst i stanowią rzetelne wsparcie dla stawianych tez.
Plansze barwne Angusa McBride'a są w tym tomie czymś więcej niż ozdobą - są niemal samodzielnym argumentem na rzecz lektury. McBride, urodzony w 1931 roku w Londynie, pracował dla Osprey od 1975 roku i przez całą karierę specjalizował się w tematach, gdzie dokumentacja fotograficzna jest szczątkowa, a rekonstrukcja wymaga rozległej wiedzy źródłowej. Iberyjski wojownik z epoki punickiej to właśnie taki przypadek: żadnego munduru, żadnej ujednoliconej zbroi, tylko wykopaliskowy oręż i lakoniczne opisy antycznych autorów. McBride radzi sobie z tym zadaniem znakomicie - jego rekonstrukcje wojowników z falcatą, iberyjskich jeźdźców i celtyberyjskich piechurów przekonują wewnętrzną spójnością i widocznym zakorzenieniem w materiale archeologicznym. Recenzenci na Amazonie wskazują plansze McBride'a jako jeden z najmocniejszych aspektów tej konkretnej książki, zaliczając je do najlepszych prac ilustratora w całym jego dorobku dla Osprey.
W serwisie Goodreads tom na 2026 r. oceniany jest na 3,79 na 5 przy 39 ocenach, co sytuuje go wyraźnie powyżej średniej cyklu i wskazuje na solidną recepcję wśród czytelników zainteresowanych historią wojskowości. Na Amazonie średnia wynosi 4,1 na 5 przy 38 ocenach. Rozbieżność między tymi platformami jest nieznaczna - co warte odnotowania, bo oznacza, że tom spełnia oczekiwania zarówno kolekcjonerów i rekonstruktorów, jak i czytelników szukających narracji historycznej. Zarzuty, które się pojawiają, dotyczą przede wszystkim zbyt pobieżnego potraktowania niektórych wątków - co jest jednak krytyką skierowaną raczej pod adresem formatu niż autora.
Podsumowując, "Rome's Enemies (4): Spanish Armies 218–19 BC" wypełnia w piśmiennictwie popularnonaukowym lukę, która bez tej pozycji pozostawałaby niemal niezauważona. Martinez proponuje spojrzenie na wojskowość iberyjską, które łączy rzetelność źródłową z narracyjną przystępnością - i czyni to z wyraźnym zaangażowaniem kogoś, kto traktuje opisywany temat jako własne dziedzictwo kulturowe, nie tylko przedmiot badań. McBride dostarcza plansz, które dla modelarzy i malarzy figurek pozostają do dziś najważniejszym wizualnym punktem odniesienia dla tego okresu. Czytelnicy pragnący pogłębić znajomość strategicznego wymiaru wojen iberyjskich mogą sięgnąć po tom serii "Campaign" poświęcony II wojnie punickiej w Iberii; militarne dzieje Numancji zaś szczegółowiej omawia literatura specjalistyczna spoza serii Osprey.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder
