Osprey od dekad zajmuje niszę, w której nikt inny nie chce pracować - tematy zbyt wąskie dla dużych wydawnictw akademickich, ale zbyt istotne, by je pominąć. Flotylle rzeczne stacjonujące na Jangcy między 1900 a 1949 rokiem to właśnie taki temat: ważny dla zrozumienia mechanizmów kolonializmu gospodarczego w Chinach, a jednocześnie niemal nieobecny w anglojęzycznej literaturze popularnej poza jedną klasyczną pozycją, "The Yangtze Patrol" Kempa Tolleya. Konstam, płodny autor związany z Orkadami i były oficer Royal Navy, ma na koncie kilkadziesiąt tytułów dla Osprey, co widać zarówno w warsztacie - tekst prowadzony jest sprawnie i bez dłużyzn - jak i w pewnych ograniczeniach rzemieślniczych, o których dalej.
Struktura książki jest typowa dla serii New Vanguard i sama w sobie zasługuje na pochwałę za logikę układu: Wprowadzenie, Chronologia, Wielka Rzeka (kontekst geograficzny i handlowy), Patrolowanie Rzeki (podzielone na pięć okresów - od lat 1858-99, przez złoty wiek patroli 1900-20, lata niepokojów 1921-30, rzekę jako pole bitwy 1931-41, aż po incydent z HMS "AMETHYST" w 1949 roku), Projekty i Rozmieszczenie Kanonierek (osobno dla Royal Navy, US Navy, japońskiej marynarki cesarskiej, niemieckiej, francuskiej i włoskiej Regia Marina), Życie na Kanonierkach oraz rozdział o brytyjskich i amerykańskich jednostkach, zamknięty bibliografią i indeksem. Ten szkielet działa dobrze jako mapa tematu - czytelnik w kwadrans orientuje się, kto, kiedy i dlaczego pływał po rzece - ale przy zaledwie 48 stronach każdy z tych podrozdziałów musi z konieczności pozostać skrótem, a nie analizą.
Największą wartością książki jest właśnie ta panoramiczność. Konstam nie ogranicza się do dobrze udokumentowanej obecności brytyjskiej i amerykańskiej, lecz stara się - w miarę skromnych źródeł - uwzględnić także Niemców, Rosjan, Francuzów, Włochów i Japończyków, choć sam przyznaje w bibliografii, że materiał archiwalny dotyczący tych flot jest ubogi. To uczciwe podejście badawcze, ale ma swoją cenę: rozdziały poświęcone mniejszym flotyllom są siłą rzeczy szkieletowe, momentami sprowadzają się do wyliczenia nazw jednostek i dat. Recenzent IPMS/USA, Charles Landrum, trafnie zauważył, że książce brakuje "mięsa" - ludzkiego wymiaru służby na rzece, opisów walki z prądem i porą suchą, czy choćby wzmianki o zwyczajach marynarzy z tzw. "Old China Hands", którzy latami wracali na Jangcy z własnej woli. To krytyka słuszna: format New Vanguard z definicji stawia na sprzęt i organizację, nie na antropologię codzienności, ale akurat ten temat - egzotyczne, odizolowane życie załóg kanonierek - aż prosi się o więcej niż lakoniczny rozdział.
Ilustracje Tony'ego Bryana to mocna strona wydania, jak zresztą niemal zawsze w tej serii. Środkowy, dwustronicowy przekrój brytyjskiej kanonierki typu "INSECT" - wybranej nieprzypadkowo, bo to najliczniejsza pojedyncza seria jednostek działających na rzece - jest precyzyjny technicznie i czytelny nawet dla laika niezaznajomionego z terminologią morską. W połączeniu z blisko pięćdziesięcioma czarno-białymi fotografiami archiwalnymi daje to solidną podstawę wizualną, która częściowo rekompensuje zwięzłość tekstu. Warto jednak zaznaczyć, że to ilustracje, a nie narracja, dźwigają tu ciężar przekazywania konkretu - kto szuka szczegółowych danych technicznych o uzbrojeniu czy wyporności poszczególnych typów, znajdzie je raczej w podpisach i na rysunkach niż w głównym tekście.
Recenzje w sklepach i na portalach modelarskich są zaskakująco zgodne w ocenie: to solidna, ale nie wybitna pozycja wprowadzająca. Na Goodreads książka na 2026 r. ma średnią 3,55 na 5 przy dwudziestu kilku ocenach - wynik typowy dla dobrego, choć niepamiętnego tomu Osprey. Recenzent australijskiego wydania Amazon chwalił ją jako "zaskakującą i bardzo mile widzianą publikację" w niszy, w której niewiele książek poświęcono kanonierkom XX wieku, zastrzegając jednocześnie, że New Vanguard nigdy nie oferuje głębokiego tła historycznego. Naval Historical Foundation określiła ją jako "mały klejnot" w serii Ospreya poświęconej historii wojskowości. Te oceny się zgadzają: to dobry punkt wyjścia, nie punkt docelowy.
Dla kogo więc ta książka ma sens? Jako pierwsze zetknięcie z tematem - świetne. Jako źródło do modelarstwa czy szybkiej orientacji w typach jednostek - bardzo przydatne, zwłaszcza dzięki materiałowi ilustracyjnemu. Jako lektura dla kogoś szukającego pogłębionej narracji historycznej o zachodniej obecności kolonialnej na chińskich rzekach - rozczarowująca, i tu zgadzam się z konkluzją recenzenta IPMS: lepiej po tej pozycji sięgnąć po Tolleya albo obejrzeć "Kanonierkę" ("The Sand Pebbles") ze Steve'em McQueenem, żeby uzupełnić to, czego Konstam z braku miejsca nie mógł rozwinąć. Sama książka pozostaje solidnym, rzemieślniczo poprawnym drogowskazem - ale drogowskazem, nie mapą.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder
