Wśród setek tomów serii New Vanguard rzadko trafia się pozycja poświęcona tematowi tak słabo opracowanemu w literaturze anglojęzycznej jak francuska broń pancerna I wojny światowej - i to właśnie czyni tę książkę Zalogi wartościową bardziej niż większość jego innych, bardziej "oczywistych" tytułów. Sam autor przyznaje we wstępie, że dostępnych po angielsku materiałów na ten temat jest niewiele, co w praktyce oznacza, że czytelnik nieznający francuskiego dostaje tu jedno z niewielu zwięzłych, ale rzetelnych kompendiów wiedzy o Schneiderach, St-Chamondach i Renault FT. To już samo w sobie jest argumentem za sięgnięciem po tę pozycję, niezależnie od jej skromnej objętości.
Czterdzieści osiem stron podzielono na dziesięć rozdziałów, co jak na standardy Ospreya jest strukturą dość rozbudowaną i świadczy o przemyślanej kompozycji materiału. Pierwszy rozdział, "The Tactical Challenge", opisuje niemal dwuletnie zmagania francuskiego dowództwa z przełożeniem koncepcji pojazdu opancerzonego na realną konstrukcję zdolną przełamać impas okopowej wojny pozycyjnej - i to właśnie ta część, skupiona na doktrynie i procesie decyzyjnym, wypada najciekawiej, bo pokazuje, że problemem nie była wyłącznie technika, lecz przede wszystkim brak wypracowanej taktyki użycia nowej broni. Drugi rozdział, "Into Combat", wprowadza Schneidera CA - pierwszą francuską konstrukcję, która okazała się rozczarowaniem, i której wady nigdy nie zostały w pełni wyeliminowane. Zaloga konsekwentnie prowadzi narrację od tej porażki przez rozwój cięższego St-Chamonda - ograniczonego stałym umiejscowieniem uzbrojenia i tą samą co u Schneidera niską mobilnością - aż po decyzję Komitetu Konsultacyjnego Artylerii Szturmowej o poparciu koncepcji lekkiego czołgu, która skłoniła Louisa Renault do zaprojektowania "małej, taniej, opancerzonej maszyny z karabinem maszynowym" - znanej dziś jako FT-17. Ten łuk narracyjny, od porażki do przełomu, jest w gruncie rzeczy najmocniejszą stroną książki, bo Zaloga nie ucieka od pokazania, że sukces Renault FT był efektem dwóch wcześniejszych, kosztownych błędów, a nie od razu trafionej intuicji.
Merytorycznie autor stoi na pewnym gruncie tam, gdzie porusza się po dobrze udokumentowanym terenie rozwoju konstrukcyjnego i użycia bojowego - opis debiutu francuskich czołgów pod Chemin des Dames w 1917 roku, określany zresztą przez komentatorów jako krwawe fiasko, jest przedstawiony bez zbędnego koloryzowania, z naciskiem na przyczyny techniczne i taktyczne porażki. Słabiej wypada natomiast to, czego w książce brakuje: jeden z recenzentów słusznie zauważył, że pytanie o wpływ rozwoju broni pancernej na francuską doktrynę operacyjną - zwłaszcza w kontekście panującej od Verdun zasady, że artyleria zdobywa teren, a piechota go zajmuje - pozostaje bez odpowiedzi. To realny niedostatek, bo bez tego kontekstu trudno w pełni zrozumieć, dlaczego francuskie dowództwo tak długo wahało się między koncepcją czołgu ciężkiego wsparcia a lekkiego czołgu piechoty.
Warstwa ilustracyjna, będąca przecież wizytówką całej serii, tu akurat zasługuje na osobne uznanie i jest mocniejszą stroną tomu niż w wielu innych numerach New Vanguard. Trzydzieści dziewięć czarno-białych fotografii z epoki i jedno zdjęcie barwne przedstawiające zrekonstruowanego FT-17 z rekonstrukcji historycznej z 1990 roku uzupełnia jedenaście kolorowych plansz Tony'ego Bryana, w tym czterowidokowy rysunek St-Chamonda z armatą 75 mm wz. 1897 oraz pięciowidokowy rysunek Schneidera CA. Centralnym punktem książki jest pełnokolorowy przekrój Renault FT-17 w wersji z działem, z czytelnymi opisami poszczególnych elementów - i to właśnie ta plansza, a nie sam tekst, najlepiej tłumaczy modelarzom logikę konstrukcyjną pojazdu. Jakość fotografii jest zaskakująco dobra jak na materiał sprzed stu lat, a rysunki oddają wielobarwne kamuflaże stosowane na wszystkich trzech opisywanych typach na tyle precyzyjnie, że mogą posłużyć jako realna podstawa do budowy modelu redukcyjnego - to praktyczna wartość, której nie sposób odmówić tej pozycji.
Jednym z drobniejszych, choć zauważalnych mankamentów jest przewaga zdjęć czołgów FT-17 należących do amerykańskiego korpusu ekspedycyjnego, mimo że zdecydowana większość tych pojazdów służyła w armii francuskiej - decyzja redakcyjna zrozumiała z punktu widzenia dostępności materiału źródłowego, ale osłabiająca spójność narracji skupionej przecież na francuskiej broni pancernej. Na końcu książki Zaloga zamieszcza obszerną bibliografię obejmującą około czterdziestu pozycji, w większości francuskojęzycznych, co potwierdza solidność kwerendy, choć jednocześnie przypomina, że dla czytelnika ananglojęzycznego pozostaje ona głównie źródłem inspiracji do dalszych poszukiwań, a nie realnie dostępnym materiałem.
Jako całość jest to pozycja, którą trzeba oceniać w kategoriach tego, czym jest - zwięzłym, kompetentnie napisanym wprowadzeniem do tematu, a nie pogłębionym studium operacyjnym. Dla modelarza i pasjonata wczesnej broni pancernej to lektura obowiązkowa ze względu na unikalność tematu i jakość materiału ilustracyjnego; dla czytelnika szukającego analizy doktrynalnej czy szerszego kontekstu operacyjnego - jedynie dobry punkt wyjścia, który trzeba będzie uzupełnić innymi źródłami.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder