Steven J. Zaloga, autor dziesiątek tomów serii Osprey New Vanguard, w pozycji numer 152 mierzy się z tematem trudniejszym niż większość jego wcześniejszych "czołgowych" monografii. T-80 nie doczekał się w literaturze anglojęzycznej porównywalnej uwagi co T-72 czy T-64, a Zaloga opisuje go jako mało znaną, choć kontrowersyjną konstrukcję - ostatni czołg wprowadzony do służby przed rozpadem Związku Radzieckiego i zarazem najbardziej sporny. To trafne postawienie sprawy: książka rzeczywiście wypełnia lukę, ale też od pierwszych stron sygnalizuje, że będzie to opowieść o kompromisach i politycznych rozgrywkach, a nie o technologicznym triumfie.

Trzon narracji stanowi historia rywalizacji biur konstrukcyjnych - leningradzkiego Kirowa i charkowskiego KhKBM pod wodzą Aleksandra Morozowa - oraz decyzji o zastosowaniu silnika turbinowego zamiast tradycyjnego diesla, na wzór amerykańskiego M1 Abrams. Mimo najbardziej zaawansowanego uzbrojenia, systemów kierowania ogniem i wielowarstwowego pancerza, jakie kiedykolwiek zastosowano w radzieckim czołgu, jednostka napędowa pozostawała źródłem poważnych problemów przez całą karierę pojazdu - i to zdanie, powtarzane niemal identycznie we wszystkich notach wydawcy, jest właściwie kluczem interpretacyjnym całej książki. Zaloga nie owija w bawełnę: turbina dawała T-80 przewagę w mrozie i dynamice, ale kosztem trzykrotnie wyższej ceny produkcji względem T-72 przy zaledwie marginalnej przewadze bojowej - ocena ostra, ale merytorycznie uzasadniona i konsekwentnie prowadzona przez cały tekst.

Rozdział poświęcony użyciu bojowym jest najmocniejszym elementem publikacji, ponieważ Zaloga nie ucieka od niewygodnych faktów. T-80 widział bardzo ograniczoną służbę w wojnie czeczeńskiej, choć pojazdy tego typu były wykorzystywane w kilku regionalnych konfliktach byłego Związku Radzieckiego w latach 90. Autor jasno wskazuje, że klęska w Groznym w 1994 roku wynikała w większym stopniu z fatalnego wyszkolenia załóg i błędnej taktyki miejskiej niż z wad samego pojazdu - rozróżnienie, które w wielu popularnych opracowaniach ginie, a tutaj jest przedstawione z właściwą dla Zalogi precyzją analityczną.

Osobny, i moim zdaniem najciekawszy fragment książki dotyczy losów konstrukcji po 1991 roku. Rozpad ZSRR nie oznaczał końca historii T-80, ponieważ jeden z zakładów produkujących ten czołg pozostał na Ukrainie; opracowano tam wersję z silnikiem wysokoprężnym, T-84, eksportowaną z sukcesem, między innymi w dużej transakcji z Pakistanem, mającej równoważyć indyjskie T-90. Zaloga poświęca też uwagę enigmatycznemu rosyjskiemu "Czarnemu Orłowi" - projektowi, który nigdy nie wszedł do produkcji, ale dobrze ilustruje ślepe uliczki, w jakie wpędziła radziecką szkołę pancerną schyłkowa faza zimnej wojny. To fragmenty, które nadają książce wartość wykraczającą poza zwykły katalog wariantów.

Warstwa ilustracyjna Tony'ego Bryana utrzymuje standard serii - przekroje konstrukcyjne pokazujące karuzelowy podajnik amunicji, pancerz reaktywny Kontakt i system zakłócający Sztora są czytelne i dobrze podpisane, choć nie wnoszą wiele ponad to, co znajdziemy w innych tomach New Vanguard poświęconych radzieckim czołgom. Kolorowe plansze sylwetkowe są estetycznie solidne, lecz nie należą do najbardziej efektownych w dorobku ilustratora.

Tu jednak zaczyna się właściwa lista zastrzeżeń, którą formułują też recenzenci na Amazonie i forach modelarskich. Jeden z bardziej krytycznych głosów zwraca uwagę, że w przeciwieństwie do wcześniejszego tomu o T-72, w tej książce zabrakło osobnego rozdziału opisującego wnętrze pojazdu - podstawowy opis techniczny turbiny gazowej został pominięty, mimo że osobne akapity poświęcono pancerzowi reaktywnemu i wersji z silnikiem diesla. Wraz z ograniczeniami wynikającymi z liczby stron, gdy Zaloga próbuje omówić wszystkie warianty B, BV, D i U, doświadcza się skutków ciasnoty formatu, a marginesy druku są tak wąskie, że lekturę utrudnia fizyczne rozciąganie książki. To słuszna uwaga - 48 stron to twardy limit serii Osprey, i przy tak złożonym temacie jak T-80 ograniczenie to jest bardziej odczuwalne niż w tomach dotyczących prostszych konstrukcji.

Odbiór wśród czytelników jest mimo to zdecydowanie pozytywny. Recenzent modelarskiego IPMS/USA chwali bogaty materiał fotograficzny i ilustracyjny, w większości kolorowy, który czyni z tej pozycji cenne narzędzie dla modelarzy, oraz przystępnie napisaną historię rozwoju konstrukcji, a głosy na Goodreads podkreślają, że mimo upływu lat od wydania (2009) książka pozostaje jednym z niewielu przystępnych źródeł o wciąż eksploatowanym, słabo opisanym w literaturze zachodniej pojeździe, i wyrażają żal, że nie doczekała się aktualizacji uwzględniającej doświadczenia z wojny na Ukrainie. To uzasadniona tęsknota - książka sprzed piętnastu lat nieuchronnie milczy na temat najnowszych modyfikacji i strat bojowych T-80 w konflikcie po 2022 roku, co dziś stanowi jej największą słabość chronologiczną, niezależną od samego autora.

Podsumowując, "T-80 Standard Tank" to solidna, rzeczowo napisana pozycja, która najlepiej sprawdza się jako wprowadzenie do tematu i uzupełnienie dla modelarzy oraz czytelników zainteresowanych polityką radzieckiego przemysłu zbrojeniowego, a nie jako wyczerpujący podręcznik techniczny. Zaloga pisze bez zbędnego zachwytu nad "ostatnim czempionem" z tytułu - wręcz przeciwnie, konsekwentnie punktuje przerost kosztów i ambicji nad realnymi korzyściami bojowymi tej konstrukcji. Dla czytelnika szukającego głębszej analizy technicznej turbiny gazowej lub aktualnych informacji o użyciu T-80 na współczesnym polu walki książka będzie niewystarczająca, ale jako zwarte kompendium historii i wariantów pojazdu w ramach formatu New Vanguard spełnia swoje zadanie bez większych zastrzeżeń.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder