Wysoce udany czołg średni M3, zaprojektowany w 1941 roku jako rozwiązanie tymczasowe, ze względu na niedostępność w odpowiednim czasie odlewni zdolnych do produkcji wież, wykorzystywał nietypową konfigurację uzbrojenia wzorowaną na francuskiej konstrukcji. Brytyjskie zamówienia w ramach programu Lend-Lease doprowadziły do opracowania drugiego typu wieży – wersja amerykańska otrzymała nazwę Lee, a brytyjska Grant. Czołg był w stanie przebić pancerz niemieckich czołgów Panzer, a jego siła ognia przeciwko celom miękkim i niemieckim działom przeciwpancernym była znakomita. Niniejsza książka obejmuje projektowanie, rozwój, służbę bojową oraz warianty pojazdu, który stanowił trzon sił pancernych wielu armii walczących w II wojnie światowej.
"M3 Lee/Grant Medium Tank 1941–45" autorstwa Stevena J. Zalogi, z ilustracjami Hugh Johnsona, to tom numer 113 serii Osprey "New Vanguard", wydany po raz pierwszy w 2005 roku. Książka stanowi zwięzłe kompendium poświęcone amerykańskiemu czołgowi średniemu M3 w dwóch głównych wariantach: Lee (z amerykańską wieżą i stanowiskiem dowódcy) oraz Grant (z brytyjską wieżą bez stanowiska dowódcy). Publikacja obejmuje okres od wejścia maszyny do służby w 1941 roku, przez kampanię w Afryce Północnej, działania na Pacyfiku, służbę w Armii Czerwonej w ramach programu Lend-Lease, aż po wycofanie czołgu z pierwszej linii w 1945 roku na rzecz nowszych konstrukcji M4 Sherman.
Struktura książki jest typowa dla serii "New Vanguard". Zaloga rozpoczyna od krótkiego wprowadzenia historycznego, omawiającego genezę programu M3 jako rozwiązania tymczasowego w odpowiedzi na pilną potrzebę uzbrojenia alianckiego w czołg z działem 75 mm. Następne rozdziały systematycznie opisują ewolucję techniczną pojazdu: od prototypów T5E2, przez warianty produkcyjne M3, M3A1, M3A3, aż po specjalistyczne wersje (wozy dowodzenia, niszczyciele czołgów M31, wozy inżynieryjne). Autor szczegółowo relacjonuje specyfikę konstrukcji: nietypowe rozmieszczenie uzbrojenia (działo 75 mm w sponsonie kadłuba, działo 37 mm w wieży), opancerzenie spawane i nitowane, silnik Continental lub GM Diesel oraz zawieszenie typu VVSS. Szczególną uwagę poświęcono adaptacjom wprowadzanym przez Brytyjczyków i Sowietów, które wynikały z doświadczeń bojowych i specyfiki różnych teatrów działań.
Książka spotkała się z bardzo pozytywnym przyjęciem czytelników. Na Amazonie publikacja uzyskała średnią ocenę około 4,7 na 5 gwiazdek, przy czym recenzenci chwalą rzetelność merytoryczną, przejrzystość prezentacji technicznej oraz wartość dla modelarzy. Wielu czytelników docenia, że Zaloga podchodzi do tematu w sposób zrównoważony: nie idealizuje M3, który miał oczywiste wady (wysoka sylwetka, ograniczone pole ostrzału działa głównego), lecz jednocześnie wskazuje jego zalety: niezawodność mechaniczną, dobrą siłę ognia jak na 1942 rok oraz dostępność w dużych ilościach w krytycznym momencie wojny. Na Goodreads książka uzyskała ocenę około 4,2 na 5, co potwierdza jej solidną pozycję w oczach odbiorców. Niektórzy czytelnicy zauważają jednak, że ze względu na format serii, szczegółowa analiza poszczególnych bitew pancernych jest ograniczona – co jest zrozumiałe przy objętości około 48 stron, lecz może pozostawiać niedosyt u czytelników szukających głębszej analizy taktycznej.
Wartościowym elementem publikacji są ilustracje Hugh Johnsona. Plansze odtwarzają profile czołgów, schematy kamuflażu, oznaczenia jednostkowe i detale konstrukcyjne w różnych wariantach i teatrach działań. Czytelnicy chwalą jakość reprodukcji i przydatność plansz dla modelarzy, szczególnie w kwestii odtworzenia różnic między wersjami Lee i Grant oraz rzadkich schematów malowań z teatru pacyficznego i sowieckiego. Zdjęcia archiwalne, w tym wiele fotografii M3 w służbie bojowej, uzupełniają narrację i nadają jej autentyczności. Należy jednak zauważyć, że jakość reprodukcji w starszych wydaniach bywa różna, a niektóre detale mogą wymagać weryfikacji w dodatkowych źródłach technicznych.
Autorem tekstu jest Steven J. Zaloga, amerykański historyk wojskowości i jeden z najbardziej uznanych specjalistów od tematyki pojazdów pancernych XX wieku. Jego styl jest zwięzły i nastawiony na przekazanie faktów, co odpowiada charakterowi serii. Zaloga konfrontuje źródła amerykańskie, brytyjskie, sowieckie i niemieckie, co pozwala na zrównoważone przedstawienie skuteczności bojowej M3 – kwestii często spornej ze względu na różnice w dokumentacji i propagandzie wojennej. Jego doświadczenie w pracy z archiwami, relacjami załóg i dokumentacją techniczną gwarantuje wysoki poziom merytoryczny publikacji.
Ograniczenia publikacji wynikają z formatu serii "New Vanguard": publikacja liczy zaledwie 48 stron, co czyni ją wprowadzeniem, a nie monografią tematyczną. Ze względu na zwięzłość niektóre wątki – takie jak szczegółowa analiza poszczególnych starć pancernych, szerszy kontekst strategiczny rozwoju doktryny pancernej aliantów czy porównanie z niemieckimi czołgami Pz.Kpfw. III i IV – zostały potraktowane skrótowo. Dodatkowo data wydania (2005) oznacza, że książka nie uwzględnia najnowszych badań archiwalnych z ostatnich dekad, choć podstawowe fakty dotyczące konstrukcji i służby bojowej M3 pozostają aktualne.
Podsumowując, "M3 Lee/Grant Medium Tank 1941–45" to solidne wprowadzenie do tematu amerykańskiego czołgu średniego M3 w służbie alianckiej. Steven Zaloga stworzył przystępne i rzetelne kompendium, które łączy analizę techniczną z narracją historyczną i kontekstem operacyjnym. Dla modelarzy i rekonstruktorów książka ma szczególną wartość dzięki wysokiej jakości planszom Hugh Johnsona. Mimo upływu lat od premiery, publikacja pozostaje jednym z najbardziej użytecznych i wizualnie atrakcyjnych wprowadzeń do tematu M3 Lee/Grant – i godnym uzupełnieniem biblioteki miłośnika historii wojskowości XX wieku. Dla czytelników szukających głębszej analizy poszczególnych kampanii pancernych warto sięgnąć po dedykowane monografie uzupełniające, w tym inne tomy serii "New Vanguard" poświęcone czołgom alianckim lub niemieckim z tego okresu.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder
