Pozycja Davida Nicolle'a, wydana przez Osprey Publishing w serii "Campaign" jako numer 78, jest jedną z najczęściej kupowanych anglojęzycznych książek poświęconych upadkowi Konstantynopola, co nie jest równoznaczne z tym, że jest najlepszą. Liczy 96 stron, co dla tematu o tak ogromnym ciężarze historycznym - kresu tysiącletniego imperium - stanowi ramę z natury ciasną, i to właśnie ta ciasnota jest pierwszym i najważniejszym punktem, jaki należy postawić przy ocenie tej książki.
Konstrukcja tomu jest typowa dla serii Campaign i obejmuje kolejno: genezę kampanii (Origins of the Campaign), sylwetki dowódców (Opposing Commanders), siły obu stron (Opposing Armies), plany stron (Opposing Plans), przebieg samej kampanii i bitwy (The Campaign & Battle), następstwa (Aftermath), chronologię, bibliografię, opis pola bitwy współcześnie oraz indeks. Układ ten sam w sobie jest sprawdzony i logiczny - prowadzi czytelnika od kontekstu politycznego, przez analizę sił, po rekonstrukcję wydarzeń - jednak w praktyce ten schemat sprawdza się znacznie lepiej przy kampaniach jednodniowych czy kilkudniowych niż przy czteromiesięcznym oblężeniu, którego dynamika i mnogość wątków (dyplomatycznych, technicznych, religijnych) wymagają więcej miejsca niż formuła Ospreya pozwala przeznaczyć.
Nicolle jako historyk wojskowości specjalizujący się w średniowiecznym Bliskim Wschodzie ma niewątpliwe kompetencje do opisania strony osmańskiej konfliktu, i to właśnie ten fragment książki - analiza armii Mehmeda II, organizacji janczarów, artylerii oblężniczej, w tym słynnych dział Urbana - wypada najmocniej i wyróżnia tę pozycję na tle wielu innych popularnych opracowań skupionych niemal wyłącznie na perspektywie bizantyjskiej i zachodniej. Jest to realna wartość dodana książki, rzadko spotykana w przystępnych, niezbyt obszernych publikacjach na ten temat.
Słabością, na którą zwracają uwagę także czytelnicy na portalach takich jak Goodreads, jest natomiast strona analityczna dotycząca samego przebiegu oblężenia i kontekstu politycznego upadku miasta. Jeden z recenzentów portugalskojęzycznych napisał wprost, że spodziewał się głębszego opracowania tematu, zwłaszcza biorąc pod uwagę markę Osprey, a otrzymał zbyt skondensowane streszczenie, które ogranicza jasne zrozumienie przedstawionych czynników. Inny recenzent, porównujący tę pozycję z innymi książkami Ospreya o tej samej tematyce (m.in. "Byzantium at War" Haldona i "The Walls of Constantinople" Turnbulla), określił ją bez ogródek jako najsłabszą z tej trójki. Tego rodzaju opinie nie są odosobnione i korespondują z moim własnym wrażeniem: narracja miejscami gubi się w detalach faktograficznych kosztem klarownego wyjaśnienia przyczyn i mechanizmów wydarzeń, co jest grzechem w książce mającej ambicję być wprowadzeniem do tematu.
Mocną stroną wydania pozostaje warstwa ilustracyjna autorstwa Christy Hook, jednej z najbardziej cenionych ilustratorek współpracujących z Ospreyem. Jej plansze barwne - przedstawiające między innymi szturm na mury teodozjańskie czy starcia na Złotym Rogu - łączą rzetelność rekonstrukcyjną z wyczuciem dramaturgii sceny bez wpadania w tanią widowiskowość, i to one, obok map taktycznych, czynią z tej książki coś więcej niż tylko tekst. Dla czytelnika wizualizującego sobie topografię miasta i fazy ataku ta warstwa graficzna jest często bardziej pouczająca niż sama proza Nicolle'a, co jest swoistym paradoksem dla publikacji historycznej.
Bibliografia, choć zwięzła, jest adekwatna do formatu i wskazuje właściwe kierunki dalszej lektury, natomiast nie należy traktować jej jako wartości samej w sobie - to w końcu nie monografia naukowa, lecz popularne wprowadzenie. Z tego samego powodu nie warto oczekiwać od tej pozycji aparatu krytycznego ani pogłębionej dyskusji historiograficznej; Nicolle pisze dla czytelnika, który chce uzyskać sprawny, ilustrowany przegląd faktów, a nie dla badacza szukającego nowych ustaleń.
Oceny użytkowników na platformach sprzedażowych bywają wysokie - na przykład na Amazonie książka utrzymuje notę w okolicach 4,7 na 5 (na 2026 r.) przy relatywnie niewielkiej liczbie głosów - co świadczy raczej o sympatii do serii Campaign jako takiej i do tematu oblężenia niż o bezkrytycznym zachwycie nad konkretnym wykonaniem; na Goodreads noty są bardziej umiarkowane, w granicach 4,0, co lepiej oddaje rzeczywisty rozkład opinii, gdzie obok entuzjastycznych głosów pojawiają się zastrzeżenia podobne do moich.
Reasumując, jest to pozycja, którą warto polecić jako szybkie, dobrze zilustrowane wprowadzenie do tematu, zwłaszcza dla czytelnika zainteresowanego stroną osmańską konfliktu i wizualną rekonstrukcją wydarzeń, natomiast nie jest to lektura, po którą sięgnie ktoś szukający pogłębionej analizy upadku Bizancjum - do tego celu znacznie lepiej posłużą obszerniejsze opracowania, choćby Stevena Runcimana czy Rogera Crowleya, wspominane zresztą przez samych czytelników jako naturalne uzupełnienie tej książki.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
