"Bosworth 1485: Last Charge of the Plantagenets" to kolejny tom (nr 66) serii Osprey Campaign, wydany w 1999 roku, napisany przez Christophera Gravetta, byłego starszego kuratora zbrojowni Tower of London, z barwnymi ilustracjami Grahama Turnera. To pozycja typowa dla serii: 96 stron, miękka oprawa, format łączący narrację historyczną z mapami, fotografiami uzbrojenia i autorskimi malowidłami batalistycznymi. Książka rozpisana jest na rozdziały prowadzące czytelnika krok po kroku: od wprowadzenia i genezy kampanii, przez portrety dowódców obu stron (osobno "rykardystów” i "rebeliantów”), charakterystykę sił Ryszarda III i Henryka Tudora, po przebieg buntu, inwazję, marsz na Bosworth, samą bitwę, jej następstwa oraz opis pola walki w czasach współczesnych, zamknięty chronologią i bibliografią. Taki układ sprawdza się w praktyce - narracja ma logiczne tempo i nie gubi czytelnika w gęstej sieci sojuszy końca wojny Dwóch Róż, choć osoby nieobyte z epoką mogą się chwilami pogubić w liczbie wymienianych z nazwiska baronów i hrabiów, których biografie autor musi streszczać w jednym czy dwóch zdaniach.
Największą zaletą książki jest warsztat Gravetta jako znawcy uzbrojenia, nie historyka politycznego. Partie poświęcone broni, zbrojom i organizacji oddziałów - zarówno ciężkiej jazdy, jak i piechoty z bilami i halabardami - są precyzyjne i wyraźnie oparte na realnej wiedzy muzealniczej, a nie na wtórnych kompilacjach. To odróżnia tę pozycję od wielu popularnych opracowań bitwy, które koncentrują się wyłącznie na intrydze dynastycznej. Jednocześnie autor rozsądnie podchodzi do niepewności źródłowej: nie udaje, że dysponuje twardymi faktami tam, gdzie ma tylko relacje kronikarskie pisane już pod Tudorami, i sygnalizuje czytelnikowi, które fragmenty opisu bitwy są rekonstrukcją, a które hipotezą. To uczciwe podejście metodologiczne zasługuje na uznanie, zwłaszcza że temat - śmierć ostatniego Plantageneta i mit budowany później przez Szekspira - łatwo skłania do efekciarstwa.
Ilustracje Turnera bywają chwalone właśnie za to, że są oryginalnymi, dwustronicowymi kompozycjami malowanymi specjalnie do tego tomu, a nie recyklingiem grafik z wcześniejszych książek serii - i rzeczywiście, jako samodzielne obrazy są solidne kolorystycznie i kompozycyjnie. Problem leży gdzie indziej: na części plansz tekst główny nałożony jest bezpośrednio na malowidło, a kontrast bywa zbyt niski, by czytać go bez wysiłku, co w wydaniu mającym ambicje edukacyjne jest błędem redakcyjnym, nie kwestią gustu. Niektórzy czytelnicy zwracają też uwagę, że postacie na ilustracjach, nawet w scenach ruchu, wyglądają nieco statycznie, jakby pozowały - to uwaga subiektywna, ale powtarzająca się w niezależnych recenzjach, co sugeruje, że nie jest to wyłącznie kwestia indywidualnego gustu jednego krytyka.
Najpoważniejszym ograniczeniem tej konkretnej edycji jest jednak czas jej powstania. Książka pochodzi z 1999 roku, a archeologia pola bitwy zrobiła od tego czasu ogromny skok: badania prowadzone przez Battlefields Trust po 2005 roku przesunęły lokalizację rzeczywistego starcia o około dwa kilometry od Ambion Hill, miejsca, które ten tom wciąż przyjmuje za pewnik. Jeszcze poważniejsza nieścisłość dotyczy losu samego Ryszarda III - autor powtarza ówcześnie powszechną hipotezę, że ciało króla wyrzucono do rzeki, co po odkryciu szczątków pod parkingiem w Leicester w 2012 roku okazało się błędne. To nie jest drobna usterka kosmetyczna, lecz fundament dwóch kluczowych rozdziałów książki, który dziś trzeba czytać z dystansem. Wydawnictwo Osprey rozwiązało ten problem najlepszym możliwym sposobem, czyli osobnym, całkowicie przeredagowanym tomem z 2021 roku pod tytułem "Bosworth 1485: The Downfall of Richard III” (Campaign 360), uwzględniającym nowe ustalenia archeologiczne i wyniki badań szczątków króla. Kto szuka aktualnego stanu wiedzy, powinien sięgnąć po tę nowszą wersję, nie po recenzowany tu oryginał z 1999 roku.
To jednak nie przekreśla wartości starszego wydania jako lektury wprowadzającej. Czytelnik, który chce poznać tło polityczne wojny Dwóch Róż, charakter dowódców i mechanikę średniowiecznej bitwy - formacje, uzbrojenie, role poszczególnych rodów takich jak Stanleyowie - znajdzie tu kompetentne i przystępnie napisane opracowanie, mocniejsze w detalu militarnym niż w głębi interpretacji politycznej. Oceny użytkowników serwisów księgarskich krążą wokół trzech i pół do czterech gwiazdek na pięć, co dobrze odzwierciedla status tej książki: solidny, ale już niekompletny przewodnik, wartościowy raczej jako punkt wyjścia i tani egzemplarz z drugiej ręki niż jako ostateczne źródło na temat bitwy pod Bosworth. Dla kolekcjonera serii Osprey lub osoby zainteresowanej wyłącznie aspektem uzbrojenia i taktyki to wciąż przyjemna, zwarta lektura; dla kogoś szukającego aktualnego obrazu archeologicznego tej bitwy - wybór oczywisty pada na wydanie z 2021 roku.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
