"The Ebro 1938: Death Knell of the Republic" to 96-stronicowa pozycja z poczytnej serii Osprey Campaign (numer 60), wydana po raz pierwszy w 1999 roku, której autorem jest Chris Henry - kustosz muzealny specjalizujący się w broni i artylerii, a ilustracje opracował Adam Hook, znany z licznych rekonstrukcji historycznych dla tego wydawnictwa. Temat - ostatnia wielka ofensywa republikańska wojny domowej w Hiszpanii, rozpoczęta 24 lipca 1938 roku - jest sam w sobie atrakcyjny, bo to jedna z większych i krwawszych batalii konfliktu, a przy tym stosunkowo słabo opisana w popularnej literaturze anglojęzycznej, co od razu daje tej książce pewną wartość niszową, niezależnie od jej wykonania.

Struktura tomu jest klasyczna dla serii: rozdziały "Origins of the Campaign", "Opposing Leaders", "Opposing Armies", "Opposing Plans", a następnie centralny "The Campaign", po którym następują "Aftermath", "The Battlefield Today", chronologia, sekcja "Wargaming the Ebro Offensive" oraz słowniczek i bibliografia. Ten układ ma swoje zalety i wady - z jednej strony pozwala czytelnikowi szybko zorientować się w siłach, dowódcach i kontekście strategicznym przed wejściem w opis samej bitwy, z drugiej strony, jak zauważają recenzenci na Goodreads, format kampanii (zazwyczaj 96 stron) jest po prostu zbyt skromny dla operacji o takiej skali i czasie trwania - walki nad Ebro trwały kilka miesięcy, a książka z konieczności musi je skondensować, przez co część czytelników odczuwa, że opis traci na precyzji w miarę postępu narracji.

Najczęściej powtarzającą się pochwałą - i jest to ocena, którą trudno odrzucić - jest neutralność polityczna autora. Jeden z recenzentów na Amazon napisał, że to jedyna książka Osprey o wojnie domowej w Hiszpanii, którą przeczytał, a która "jest neutralna w sensie politycznym", w przeciwieństwie do innych tytułów tej serii, gdzie frankiści bywają przedstawiani jako "dobra strona" konfliktu wyłącznie dlatego, że ich przeciwnicy to anarchiści i socjaliści. To istotny atut: Henry, opisując starcie obu armii, nie wikła się w usprawiedliwianie żadnej ze stron, a jednocześnie - jak podkreśla inny recenzent - książka nie zajmuje się zbrodniami wojennymi popełnionymi przez żadną ze stron, choć też nie staje po stronie frankistów. Dla książki z gatunku popularnej historii militarnej to wcale nie jest oczywiste i zasługuje na uznanie, choć z perspektywy czytelnika szukającego szerszego kontekstu politycznego i społecznego konfliktu może to być też pewne ograniczenie - ofensywa nad Ebro była przecież nie tylko operacją wojskową, ale też desperackim gestem politycznym republiki.

Jeśli chodzi o samą jakość merytoryczną opisu walk, opinie są bardziej podzielone. Z jednej strony jeden z recenzentów chwali Henry'ego za to, że dobrze połączył klęskę sił republikańskich z ogólnym wynikiem konfliktu, a opis jest dokładny i zwięzły, dając satysfakcjonującą lekturę na ten temat. Z drugiej strony pojawiają się głosy, że opis samej bitwy po przekroczeniu rzeki przez wojska republikańskie jest słabszy, a mapy nie są na najwyższym poziomie. To rozdarcie wydaje się trafne - pierwsza faza ofensywy, czyli błyskawiczne przejście Ebro i zaskoczenie nacjonalistów, jest opisana z dużą energią i konkretem, natomiast późniejsza, wielomiesięczna wojna pozycyjna i odwrót, mniej spektakularna, ale historycznie kluczowa, traktowana jest bardziej pobieżnie. To trochę szkoda, bo właśnie ta druga część tłumaczy, czemu bitwa stała się - jak głosi tytuł - "dzwonem pogrzebowym" republiki: to nie sam moment przełamania frontu, a stopniowe wykrwawienie armii republikańskiej w kolejnych tygodniach zadecydowało o jej ostatecznej niezdolności do obrony.

Strona ilustracyjna, czyli prace Adama Hooka, zbiera generalnie dobre recenzje - płyty z rekonstrukcjami żołnierzy obu armii i sprzętu są określane jako bardzo udane, prezentujące rzadko widziane wizerunki nietypowego uzbrojenia i jednostek. To mocna strona książki i zarazem jeden z głównych powodów, dla których warto ją mieć na półce - mundury, oporządzenie i typy uzbrojenia używane przez obie strony wojny domowej w Hiszpanii rzadko bywają tak szczegółowo zilustrowane w jednym miejscu. Mapy natomiast, jak wspomniano, są mniej entuzjastycznie oceniane - jeden z czytelników na Amazon napisał, że choć są bardzo dobre i informatywne, miał trudność z odniesieniem narracji do map, co jest dość częstym problemem w seriach kampanii, gdzie tekst i materiał kartograficzny bywają przygotowywane nieco osobno.

Trzeba też wspomnieć o polskim wydaniu, "Bitwa nad Ebro 1938. Ostatnia godzina republiki", które wyszło nakładem Amercom/Osprey wraz z dołączoną płytą DVD. Tutaj oceny są wyjątkowo surowe i, jak się wydaje, zasłużone - recenzenci na Lubimyczytac.pl wskazują na poważne błędy merytoryczne w tłumaczeniu, m.in. odwrócenie sensu kluczowych zdań (np. stwierdzenie, że to republikanie "zrewoltowali", podczas gdy faktycznie było odwrotnie - to wojskowi pod wodzą Franco wystąpili przeciwko republice), a także na użycie współczesnych zdjęć miejscowości jako ilustracji historycznych, mimo że topografia brzegów Ebro znacząco się zmieniła od 1938 roku. Jeden z komentarzy określa wprost, że ta edycja "miałaby szanse na zwycięstwo w konkursie na najgorszą książkę o wojnie domowej" - i choć to ocena emocjonalna, błędy w samych cytatach wydają się rzeczywiście dyskwalifikujące dla wydania edukacyjnego. To ważne ostrzeżenie: oryginał anglojęzyczny i polskie tłumaczenie to praktycznie dwie różne książki pod względem rzetelności.

Podsumowując, "The Ebro 1938" w wersji oryginalnej to solidna, choć nie wybitna pozycja - typowy dla serii Osprey "produkt dobrze wykonany w ramach swoich ograniczeń". Jej największą zaletą jest neutralny ton i bardzo dobra strona ilustracyjna, a największą słabością - nieuchronna kompresja materiału, która sprawia, że druga, mniej "filmowa" faza bitwy zostaje potraktowana po macoszemu. Dla kogoś, kto chce szybkiego, rzetelnego wprowadzenia do tematu i ma dostęp do angielskiego oryginału, jest to dobry wybór; dla czytelnika polskiego, który natrafi na wydanie z DVD, lepiej traktować tę książkę z dużą dozą krytycznego dystansu i sprawdzać kluczowe fakty w innych źródłach.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com