"Culloden 1746: The Highland Clans' Last Charge” to dwunasty tom serii "Campaign” wydawnictwa Osprey, opublikowany w 1991 roku. Wybór tematu stawia autora przed szczególnym wyzwaniem: starcie na bagnisku Drumossie Moor z kwietnia 1746 roku, które położyło kres drugiej rebelii jakobickiej, to jeden z tych epizodów historycznych, które obrosły mitologią do tego stopnia, że oddzielenie faktu od legendy wymaga od autora nie tylko erudycji, lecz także dyscypliny interpretacyjnej. Romantyczny mit o szkockich góralach ginących w obronie "Pięknego Księcia” Charliego zakorzenił się w kulturze masowej tak głęboko, że chłodna, wojskowa dekonstrukcja tego starcia jest zadaniem karkołomnym. Na dziewięćdziesięciu sześciu stronach Harrington podejmuje to zadanie z nierównym, choć generalnie zadowalającym skutkiem.
Peter Harrington, wieloletni kurator szanowanej kolekcji ikonograficznej Anne S.K. Brown na Uniwersytecie Browna, jest specjalistą od dokumentacji wizualnej pól bitewnych i historii wojskowości XVIII i XIX wieku. Culloden jest dla niego tematem mocno osadzonym w kręgu zainteresowań zawodowych, co wyraźnie widać w tekście - autor operuje świetnym wyczuciem realiów epoki, jednak tomowi brakuje tej szczególnej precyzji źródłowej, jaką można znaleźć w monumentalnych pracach Christophera Duffy’ego. Wywód Harringtona miejscami sprawia wrażenie solidnej, akademickiej syntezy raczej niż głębokiego, nowatorskiego rozpoznania archiwalnego. To nie dyskwalifikuje książki, ale warto mieć tę różnicę w świadomości podczas lektury.
Struktura tomu odpowiada logice serii Campaign: kolejne rozdziały obejmują genezę jakobickiego zrywu, sylwetki dowódców obu stron, charakterystykę przeciwstawnych armii, przebieg kampanii zimowej, tragiczny w skutkach nocny marsz na Nairn, samą bitwę oraz brutalne represje w Highlands. Ten układ, naśladujący rytm samej kampanii, jest zdecydowanie trafniejszy niż katalogowa formuła serii Men-at-Arms: czytelnik śledzi nie tylko co się wydarzyło, lecz dlaczego jakobicka machina wojenna nieodwracalnie straciła impet. Harrington zapewnia przejrzystą chronologię i użyteczne, szczegółowe rozkazy bojowe (ordres de bataille) dla obu armii, co jest realną wartością dla czytelnika chcącego ogarnąć skomplikowaną strukturę klanową oraz organizację pułków rządowych.
Siłą merytoryczną tomu jest sformułowanie centralnej tezy z dostateczną wyrazistością. Starciu na Drumossie Moor daleko było do staromodnej walki "barbarzyństwa z cywilizacją”; była to nowoczesna bitwa, w której o klęsce jakobitów przesądziły fatalne decyzje logistyczne oraz taktyczne błędy dowództwa, na czele z wyborem bagnistego terenu. Słabszą stroną jest jednak wstrzemięźliwość analityczna tam, gdzie sytuacja wymaga odwagi interpretacyjnej. Czytelnicy i nowsi badacze słusznie zauważają, że Harrington zbyt bezkrytycznie powiela tradycyjną, hanowerską narrację o bierności klanu MacDonald na lewym skrzydle, podczas gdy współczesna historiografia wskazuje, że to ukształtowanie terenu i morderczy ogień artylerii Cumberlanda uniemożliwiły im skuteczne działanie. To zbyt ostrożne sformułowanie cofa autora o krok za aktualny stan dyskusji naukowej.
Szczególnie godna uwagi jest konsekwentna próba demitologizacji konfliktu - Harrington wyraźnie pokazuje, że nie była to wojna Szkocji z Anglią, lecz krwawy konflikt domowy i dynastyczny, w którym po stronie rządowej walczyło więcej Szkotów niż pod sztandarami Stuarta. To uczciwa i wartościowa decyzja edytorska. Słabszą stroną jest z kolei skąpość konkretnych przykładów żołnierskiej codzienności: autor sygnalizuje dramatyzm i okrucieństwo starcia (w tym późniejszą rzeź rannych), ale rzadko schodzi do poziomu indywidualnego doświadczenia i relacji pamiętnikarskich, które uczyniłyby narrację naprawdę zapadającą w pamięć.
Pod względem warstwy wizualnej tom realizuje najwyższe standardy serii: liczne archiwalne ryciny, świetne rekonstrukcje mundurowe autorstwa oraz kolorowe mapy tworzą aparat ikonograficzny, który uzupełnia tekst i samoistnie niesie znaczną porcję informacji. Trójwymiarowe widoki z lotu ptaka, skrupulatnie odwzorowane z uwzględnieniem rzeczywistej topografii bagniska, pozycjonują każdą fazę bitwy w przestrzeni - i to jest prawdziwa siła tych tomów wobec ogólnych syntez. Czytelnicy zauważają jednak, że powiązanie map z tekstem głównym nie zawsze jest wystarczająco ścisłe; dynamika i chaos szkockiej szarży sprawiają, że korelacja opisywanych manewrów z materiałem kartograficznym wymaga od odbiorcy sporego skupienia.
Ograniczenia tomu wynikają zarówno z formuły serii, jak i z daty pierwszego wydania. Dziewięćdziesiąt sześć stron to przestrzeń, która zmusza do bezwzględnych skrótów: polityczne tło rebelii, rola francuskiego wsparcia czy długofalowe skutki ustawy o zakazie noszenia strojów klanowych zostały zaledwie zasygnalizowane. Książka najlepiej sprawdza się jako wprowadzenie do tematu - i przy takim rozumieniu jej funkcji ocena powinna być wysoka. Ktoś, kto kampanię 1745-1746 roku już zna, znajdzie tu mniej nowego niż w nowszych monografiach poświęconych wyłącznie archeologii pola bitwy pod Culloden czy logistycznej katastrofie armii jakobickiej.
Podsumowując, "Culloden 1746: The Highland Clans' Last Charge” to pozycja solidna, która po ponad trzech dekadach nadal dobrze spełnia swoją pierwotną rolę. Harrington dostarcza rzetelną, klarowną relację z kampanii z przejrzystą chronologią i bogatym materiałem ilustracyjnym - i to jest realna wartość, której nie powinny przysłaniać ograniczenia wynikające z objętości serii. Dla czytelnika po raz pierwszy stykającego się z Culloden, szukającego zwartego, kompetentnego przewodnika, który nie zastąpi wprawdzie pełnych monografii akademickich, ale uczciwie i sprawnie wprowadzi w jeden z najbardziej dramatycznych punktów zwrotnych w historii Szkocji - jest to lektura jak najbardziej godna polecenia.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
