"Balaclava 1854: The Charge of the Light Brigade" Johna Sweetmana to szósty tom serii "Campaign" wydawnictwa Osprey, opublikowany w 1990 roku i wznowiony kilkakrotnie w kolejnych dekadach. Już sam numer tomu w serii zdradza pewien pionierski charakter tej pozycji: Osprey dopiero wypracowywał formułę "Campaign", która z czasem stała się jednym z najlepiej rozpoznawalnych formatów popularnonaukowej historii wojskowości na rynku anglojęzycznym. Sweetman podjął się tematu obciążonego podwójnym ciężarem: bitwa pod Bałakławą to jedno z najgłębiej zakorzenionych w kulturze brytyjskiej wydarzeń militarnych XIX wieku, uwiecznione w wierszu Tennysona i wielokrotnie celebrowane jako mit ofiary i honoru. Napisać o niej książkę rzetelną, a nie hagiograficzną - to zadanie wymagające zarówno warsztatu historycznego, jak i odporności na pokusę dramatyzowania gotowego dramatu.
Sweetman przez wiele lat pełnił funkcję kierownika Katedry Historii Wojskowości i Spraw Międzynarodowych w Królewskiej Akademii Wojskowej w Sandhurst, co w połączeniu z rozległą bibliografią poświęconą wojnie krymskiej - obejmującą między innymi biografię lorda Raglana - czyni z niego autora wyjątkowo kompetentnego do zmierzenia się z tym tematem. To nie dziennikarz historyczny piszący o cudzej wojnie, lecz badacz, który przez całą karierę akademicką drążył właśnie ten konflikt. Taka specjalizacja pozostawia wyraźny ślad w tekście: Sweetman nie popada ani w patriotyczną apologetykę, ani w łatwe potępianie dowódców.
Struktura tomu odpowiada czterofazowemu przebiegowi bitwy: upadek redut, epizod "cienkiej czerwonej linii", szarża Brygady Ciężkiej i wreszcie szarża Brygady Lekkiej. To rozwiązanie jest zarazem logiczne i kłopotliwe. Logiczne - bo odtwarza rzeczywistą chronologię wypadków 25 października 1854 roku i pozwala czytelnikowi śledzić narastanie chaosu dowódczego. Kłopotliwe - bo sprawia, że trzy czwarte książki poświęcone jest wydarzeniom, które w zbiorowej pamięci funkcjonują wyłącznie jako preludium do szarży. Autor bardzo wyraźnie i czytelnie opisuje każdą z tych faz, nadając im należną im wagę historyczną, a nie tylko dramaturgiczną. To wartościowy zabieg: przywrócenie proporcji, które mit zniekształcił.
Mocną stroną opracowania jest rzetelność w podejściu do najbardziej spornego elementu całej historii - rozkazów, które sprowadziły Lekką Brygadę w Dolinę Śmierci. Sweetman poświęca tej kwestii stosunkowo mało miejsca i nie stara się definitywnie rozstrzygnąć kontrowersji wokół haniebnych rozkazów, które doprowadziły do szarży. Tę powściągliwość można oceniać dwojako. Dla czytelnika szukającego sensacji jest to zawód; dla historyka - oznaka dojrzałości metodologicznej. Autor wie, że pytanie o to, kto był winien - Raglan, Lucan, Cardigan czy Nolan - nie doczekało się i nie doczeka się odpowiedzi, która zadowoliłaby wszystkich. Zamiast wydawać arbitralny werdykt, kreśli kontekst operacyjny i pozwala źródłom mówić za siebie.
Tom zawiera krótkie biogramy głównych postaci wojskowych, liczne ilustracje z epoki oraz przejrzyste diagramy ukazujące przebieg bitwy. Materiał ikonograficzny jest tu autentyczną wartością dodaną: ryciny i fotografie z połowy XIX wieku, choć znane specjalistom, dla szerszej publiczności stanowią nieoceniony kontekst wizualny. Plansze barwne ilustrują mundury i formacje w sposób kompetentny, choć - w porównaniu z późniejszymi tomami serii - nieco skromniej. To efekt wczesnego etapu rozwoju formatu, nie zaniedbania redakcyjnego.
Słabością tomu jest zbyt skrótowe potraktowanie szerszego kontekstu strategicznego i dyplomatycznego. Wprowadzenie do realiów wojny krymskiej jest zwięzłe do tego stopnia, że czytelnik nieznający wcześniej epoki może czuć niedosyt - wiele wątków wymaga dodatkowej lektury. Brakuje też głębszego namysłu nad tym, dlaczego ta konkretna bitwa - a właściwie jeden jej epizod - stała się symbolem na skalę przekraczającą wszelkie proporcje militarne. Pytanie o mechanizm powstawania mitów wojskowych leży oczywiście poza ścisłym zakresem serii, ale tom Sweetmana jest jednym z miejsc, gdzie takie pytanie zadaje się szczególnie natarczywie.
Podsumowując: "Balaclava 1854" to pozycja solidna, napisana z akademicką rzetelnością i wyraźną znajomością źródeł. Sweetman nie ulega mitowi - i to jest największa zaleta tej książki. Czytelnik szukający kompetentnego, chronologicznie przejrzystego opisu bitwy w przystępnym formacie znajdzie tu dokładnie to, czego szuka. Nie znajdzie natomiast ani rewizjonistycznych tez, ani głębszej analizy kulturowej legendy Brygady Lekkiej. Tom jest tym, czym Osprey "Campaign" być powinien: precyzyjnym, dobrze zilustrowanym przewodnikiem po konkretnym starciu zbrojnym - niezastąpionym jako punkt wyjścia, niewystarczającym jako punkt dojścia.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
