"Ardennes 1944: Hitler's Last Gamble in the West" autorstwa Jamesa R. Arnolda to tom numer 5 serii Osprey "Campaign", wydany we wrześniu 1990 roku. Seria "Campaign" dostarcza wizualnych przewodników po największych konfliktach w historii, analizując strategie dowodzenia, taktyki i doświadczenia przeciwnych stron, kończąc każdy tom przewodnikiem po polach bitewnych - a Arnold otrzymał do opisania jeden z najbardziej znanych epizodów drugiej wojny światowej. Ofensywa w Ardenach była ostatnią wielką niemiecką ofensywą na Zachodzie: trzy armie uderzyły przez Ardeny w najsłabszy punkt linii amerykańskiej i niemal dokonały przełomu. Opisać tę operację rzeczowo i precyzyjnie na dziewięćdziesięciu sześciu stronach popularnonaukowej serii - to zadanie, które ujawnia zarówno talenty autora, jak i twarde ograniczenia formatu.
James R. Arnold spędził swoje lata w Europie i skorzystał z okazji, by dogłębnie zapoznać się z miejscami historycznych bitew. Ten biograficzny szczegół nie jest bez znaczenia: Arnold nie pisze o Ardenach z dystansu bibliotecznego, lecz jako ktoś, kto rozumiał topografię tych lasów i wzgórz z autopsji. Jest autorem kilkudziesięciu książek z zakresu historii wojskowości, w tym poświęconej ofensywie Tet 1968 - innej operacji, w której o wyniku decydowały zaskoczenie i logistyczny chaos. To doświadczenie porównawcze wyraźnie kształtuje sposób, w jaki Arnold interpretuje ardeńskie plany Hitlera: jako rachunek obliczony na paraliż decyzyjny przeciwnika, a nie na zniszczenie jego sił.
Struktura tomu podąża za chronologią kampanii: od genezy planu i charakterystyki sił obu stron, przez szturm i przełamanie, po wyścig do Bastogne, obronę St Vith, obronę Bastogne, marsz ku Mozie i finalne podsumowanie - a całość zamykają rozdział o polach bitewnych, chronologia i wskazówki bibliograficzne. Taki układ jest logiczny i czytelny: czytelnik może śledzić narrację linearnie lub wracać do wybranego etapu operacji. Zarazem jednak podporządkowanie chronologii sprawia, że pewne tematy - zwłaszcza analiza porównawcza obu dowództw - są rozrzucone po tekście zamiast skupione w jednym miejscu, gdzie mogłyby być ocenione w całości.
Merytorycznym atutem tomu jest sposób, w jaki Arnold traktuje planowanie po stronie niemieckiej. Generalfeldmarschall von Rundstedt był nominalnie dowódcą całego Frontu Zachodniego, lecz w rzeczywistości pełnił raczej rolę figuranta - aliancki wywiad zmyliło przekonanie, że to jego konserwatywny styl determinuje plany, podczas gdy w istocie Hitler sam decydował o wszystkich kwestiach dotyczących Ardenów. Arnold umiejętnie eksploatuje ten paradoks: Niemcy wchodzili do ofensywy z planem, którego architektura opierała się na mrzonkach Führera, nie na realnej ocenie możliwości. Równie rzeczowo autor portretuje stronę aliancką - zaskoczenie wywiadowcze, chaos pierwszych dni, wreszcie heroiczne działania opóźniające żołnierzy, którzy mieli bronić "spokojnego" odcinka frontu. Arnold wyjaśnia dokładnie, jak - mimo poważnych początkowych niepowodzeń - ofensywa Hitlera została zatrzymana i jak ostatnie nadzieje Niemiec na zwycięstwo zostały ostatecznie pogrzebane.
Słabszą stroną opracowania jest jego stosunek do skali kampanii. Bitwa w Ardenach angażowała ponad milion żołnierzy po obu stronach i rozgrywała się na froncie rozciągającym się na kilkadziesiąt kilometrów - a dziewięćdziesiąt sześć stron musi pomieścić zarówno tło strategiczne, jak i epizody taktyczne. Efektem jest miejscowa spiętość narracji: obrona Bastogne i dramatyczna odpowiedź generała McAuliffe'a mieszczą się w kilku akapitach tam, gdzie zasługiwałyby na rozdział. Podobnie traktowany jest wkład Pattona i gwałtowny marsz III Armii - wydarzenie logistycznie niemal niemożliwe, które zmieniło losy kampanii, a u Arnolda zostaje odnotowane bardziej niż omówione. Czytelnicy zwracają uwagę, że mapy taktyczne bywają trudne w interpretacji - kontrast między legendą a ilustrowanym tłem nie zawsze jest wystarczający, a rozkładówki nie ułatwiają lektury. To istotna wada w tomie, którego siłą powinna być właśnie wizualna czytelność terenu.
W opiniach czytelników na Goodreads pojawiają się głosy, że seria "Campaign" w 1990 roku nie była jeszcze na tyle dojrzała warsztatowo, by poradzić sobie z tak rozległą bitwą jak Ardeny z odpowiednią precyzją i zwięzłością - i że nowsze tomy Zalogi lepiej radzą sobie z tym wyzwaniem. Ocena jest częściowo sprawiedliwa: późniejsze woluminy serii wypracowały lepsze standardy kartograficzne i pełniejszy schemat prezentacji sił. Niemniej jednak krytyka ta mierzy Arnold o anachroniczną miarę - ocenia go według standardów, które seria ustanowiła właśnie dzięki wczesnym tytułom, takim jak ten.
Podsumowując, "Ardennes 1944: Hitler's Last Gamble in the West" to solidna i kompetentna introdukcja do jednej z kluczowych operacji drugiej wojny światowej. Arnold sprawdza się jako przewodnik po logice kampanii i jej strategicznym kontekście, choć przy takiej skali operacji nieuniknione uproszczenia taktyczne dają się odczuć. Tom zasługuje na polecenie jako punkt wejścia dla czytelnika, który chce zrozumieć, dlaczego ardeńska ofensywa miała szansę powodzenia, dlaczego jej nie osiągnęła i co to oznaczało dla dalszego przebiegu wojny - pod warunkiem jednak, że traktuje go jako mapę, nie jako terytorium, i sięga następnie po opracowania pozwalające w pełni oddać sprawiedliwość tej złożonej i dramatycznej batalii.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
